Stilo, pagina 26, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

Met dit portret gaan we naar een andere stad en een ander land. We zien een jongeman met een fraai gecoiffeerd kapsel, een bescheiden snorretje en een olijke blik. Hij draagt een net jasje, een wit overhemd met opstaande boordjes en een das met iets dat eruitziet als een dasspeld in de vorm van een omgekeerd hoefijzer.

Onder de foto zien we centraal het Koninklijk Wapen van het Duitse Keizerrijk, zoals dat werd gebruikt in officiële en hofgerelateerde contexten tussen 1871 en 1918. Deze stijl komt overeen met het wapen dat fotografen mochten voeren als zij het predicaat Hofphotograph hadden – dus wanneer zij werkten voor het hof of een vorstelijke familie. Links staat de naam van Bosch, rechts Wiesbaden.

De achterkant van de kabinetfoto is zeer rijk versierd met verschillende wapenschilden, de namen van de steden Paris, Frankfurt a/M, Wiesbaden, en medaillons die vermoedelijk verschillende prijzen uitbeelden. In het midden staat:

van Bosch
Königl. Hof-Photograph
Wilhelmstrasse, Eingang Luisenstr. 3
Wiesbaden

Die Platte bleibt aufbewahrt

(Lithograaf: Jul. Formstecher, Offenbach a/M)

Het gebruik van hoofdletters en kleine letters is hier aangepast aan de spelling op de kaart, dus van Bosch met een kleine v. De bekende hof- en society-fotograaf Otto van Bosch (soms geschreven van den Bosch of van Bosch) werkte in de late 19e eeuw met ateliers in meerdere Europese steden, waaronder – zoals ook blijkt uit de achterkant van de foto – Parijs, Frankfurt en Wiesbaden. Op FotografenWiki staat een mooi artikel over deze fotograaf. De onderstaande afbeelding is ook afkomstig van die site.    

Julius Formstecher was lithograaf, fabrikant van fotografische benodigdheden en drukker van kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s. Hij was gevestigd in Offenbach am Main (Duitsland), maar had ook een filiaal in Wenen (Salvatorgasse 12) en een vestiging in Brussel (Schaerbeek, Rue Vandermeersch) (bron). Hij was actief van het begin van de jaren 1880 tot circa 1903. Formstecher leverde gedrukte fotomounts (kartons), droge platen, fotopapier en andere benodigdheden voor fotografen in Duitsland, Oostenrijk en België. Hij was hoofddistributeur van Schleusner-producten, waaronder droge platen en fotopapier, en dus een belangrijke schakel in de distributie van fotografische technologie.

In 1893 nam hij deel aan de Exposition Internationale de Photographie in Genève, waar hij een bronzen medaille won voor zijn werk als fabrikant en lithograaf (bron). Zijn naam is terug te vinden in internationale vakbladen en tentoonstellingscatalogi.

Stilo, pagina 25, foto 1

Portret van een onbekende man

Ook op pagina 25 stuiten we op een verrassing. Opnieuw zien we een portret dat bekend voorkomt, en inderdaad: deze beeltenis hebben we al gezien, op pagina 16, foto 1. Ook in dit geval lijkt de kabinetfoto van pagina 25 het origineel te zijn, en de CdV van pagina 16 de kopie.

Een interessant detail is dat deze foto en de vorige op beide pagina’s naast elkaar in het album zijn geplaatst, en dat de derde duplicaatfoto (van de jongeman van twee foto’s geleden) in beide gevallen daarnaast te vinden is. Alle drie de foto’s waarvan we een duplicaat of kopie hebben gevonden, lijken dus bij elkaar te horen. Waarom van deze drie zowel de originelen als de duplicaten/kopieën in het album aanwezig zijn, blijft onduidelijk.

Ook hier geldt: als je de twee exemplaren vergelijkt, zie je direct dat het kopieerproces de geportretteerde niet veel goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto is het beeld sprekend, op de CdV is het allemaal wat doffer en vlakker.

Stilo, pagina 24, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Net als de vorige levert ook de tweede foto op pagina 24 van ons album een verrassing op. We zien een portret van een vrouw die we al eerder zijn tegengekomen, op pagina 16, foto 2. Deze kabinetfoto van pagina 24 lijkt de oorspronkelijke opname te zijn geweest, terwijl de CdV van pagina 16 een kopie is.

Onder de foto staat links een bekroond wapen met de initialen van de fotograaf, in het midden de naam J. Dastl en rechts het woord Fotograf.

Op de achterkant zien we hetzelfde wapen, met de tekst:

Fotografisches Atelier Johann Dastl
Floridsdorf II
Überfuhrstrasse 15
Wien XXI.

Vergrösserungen u. Verkleinerungen nach jedem Bilde.
Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

Het Fotografisches Atelier Johann Dastl zijn we al tegengekomen bij pagina 12, foto 1 (zie aldaar). 

Wanneer je de twee exemplaren vergelijkt, valt direct op dat het kopieerproces de geportretteerde geen goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto oogt onze dame veel frisser en helderder, ondanks lichte schade rechts van het gezicht en ondanks het feit dat de foto in de loop der jaren een sterke blauwzweem heeft ontwikkeld.

Stilo, pagina 24, foto 1

Duplicaat van portret van een onbekende jongeman

Op pagina 24 en 25 van ons album treffen we een aantal raadselachtige foto’s aan. Om te beginnen deze: een portret van een onbekende jongeman. Helemaal onbekend is hij echter niet: we hebben precies dezelfde CdV al gezien op pagina 17, foto 1. Het verschil is dat dit exemplaar is voorzien van een naametiket op de voorkant en een handgeschreven naam op de achterkant.

Je zou kunnen denken dat dit de zaak verheldert, maar dat valt tegen. Er lijkt ‘Hennig Fenzel’ of ‘Henning Fenzel’ te staan, maar zekerheid ontbreekt. Oordeel zelf. Zoektochten naar ‘Hennig/Henning Fenzel’ of ‘Fenzel Hennig/Henning’, inclusief enkele naamsvarianten zoals ‘Frentzel’, leveren in elk geval niets bruikbaars op.

Het etiketje op de voorkant lijkt in elk geval later te zijn toegevoegd — door een fotograaf, familielid of verzamelaar – om de persoon op de foto te identificeren. Het handschrift op de achterkant zou van dezelfde hand kunnen zijn, of van iemand die de naam kende en die toevoegde bij duplicatie of archivering.

Waarom dit exemplaar én het eerdere exemplaar op pagina 17 in hetzelfde album zijn terechtgekomen, zal waarschijnlijk nooit duidelijk worden. Deze puzzel wordt overigens vervolgd in de volgende twee foto’s.

Stilo, pagina 23, foto 1

Foto van een onbekende man
Na een paar lege pagina's vinden we een fraaie kabinetfoto van een man met donker haar, strak gescheiden, en een fraaie, even donkere Kaiser-snor. Zijn blik is bijpassend: ernstig en onverschrokken.

De combinatie van witte das en overhemd, glanzende revers en de strakke snit van het jasje wijst op een portret dat waarschijnlijk is genomen tussen 1900 en 1915, in een stedelijke context zoals Wenen. De studiovermelding bevestigt dat het waarschijnlijk om een burgerlijk portret gaat, denkbaar van een man die zich formeel liet fotograferen voor een speciale gelegenheid.

Deze kant van de foto heeft een donkerbruine ondergrond. Onder de foto staat in zwarte letters:
Adolf Pistecky, Wien XXI. Floridsdorf
Rechts daarvan zien we nog het kenmerkende wapen dat vaak voorkomt op CdV’s en kabinetfoto’s uit deze regio en tijd: een bekroond wapenschildje, geflankeerd door twee griffioenen, met de initialen van de fotograaf.

Op de lichtgrijze/beige achterkant zien we in blauwe drukinkt:

Fotografisches Atelier Adolf Pistecky
Wien XXI. Floridsdorf
Schlosshoferstrasse 20

Filiale: Hirschstetten, Stadtlauerstrasse 106

Delen van de tekst zijn omringd door een decoratieve, sierlijke omlijsting in vergelijkbare blauwe inkt, met gestileerde ornamentale en bloemenmotieven. In het ontwerp zweven twee kleine figuurtjes die doen denken aan cherubijnen, rond een schildje met sterk gestileerde initialen van de fotograaf. Direct onder de figuurtjes staat:

Vergrösserungen wurden nach jedem Bilde bis zur Lebensgrösse in Schwarz u. Aquarell künstlerisch ausgeführt.

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Er zijn aardig wat foto's van de hand van deze fotograaf te vinden, maar biografische informatie is schaars. Op sagen.info vinden we alleen een geboortejaar: 1869 of 1870. Er is een overlijdensdatum, 3 juli 1942, van iemand met deze naam in Oostenrijkse overlijdensregisters, maar zonder aanvullende gegevens zoals beroep of adres is het moeilijk met zekerheid te zeggen of het om de fotograaf Adolf Pistecky gaat. Het zou kunnen – zeker gezien de leeftijd die hij dan gehad zou hebben – maar zonder een koppeling aan het atelier of een familiearchief blijft het speculatief.

Stilo, pagina 19, foto 4

Een portret van een man en zijn fiets

Op deze fraaie carte de visite komen we iets tegen dat we in ons album nog niet eerder zagen: een staande man die poseert met een fiets.

Onder de foto staat een bekroond wapenschild, geflankeerd door griffioenen en voorzien van de initialen van de fotograaf. Links daarvan lezen we Emil Preim, rechts Floridsdorf. Opvallend is dat de afdruk een deel van de bovenste lussen van de naam bedekt – een ‘slordigheid’ die we bij andere fotografen wel eens zagen, maar nog niet bij Preim.

De achterzijde vertoont allereerst een grote vochtvlek. Jammer, maar omdat het karton dik is, is de schade gelukkig niet doorgedrongen naar de voorkant. Dit specifieke adresontwerp kenden we nog niet uit ons album. Links zien we opnieuw het bekroonde wapenschild met griffioenen en de initialen van de fotograaf, daarboven Emil Preim, rechts het woord Photograph.

Daaronder staat links de volgende tekst:

Specialität
Moment-Kinderaufnahmen
Vergrösserungen nach jedem vorhanden Bilde
in Platin unvergänglich

Portraits, in Oel, Pastell u. Aquarell.
Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.

Rechts staat het adres vermeld:

Floridsdorf, Pragerstrasse 17.

Het ontwerp is indrukwekkend: de ronde en vloeiende lijnen die we vaker zagen bij Preims carte-de-visite-achterkanten zijn hier deels vervangen door bijna kubistisch aandoende takken met bladeren. Bij langer kijken lijkt de vlek zelfs een extra betekenislaag te geven – alsof er een donkere wolk over het ontwerp trekt.

Wie verantwoordelijk was voor dit ontwerp blijft onduidelijk. Preim vermeldde zijn lithograaf niet altijd, iets wat overigens niet ongebruikelijk was voor kleinere studio’s in die periode. Veel fotografen lieten hun kartons ontwerpen en drukken door gespecialiseerde lithografen, zonder naamsvermelding.

Bij zowel de fiets als de man zien we kenmerken die helpen bij het dateren van de opname.

De fiets

• Dunne banden en een hoog frame zonder kettingkast of spatborden → typisch voor sportieve herenfietsen rond 1895‑1910.

• Geen remhendels zichtbaar, wat wijst op een doortrapper (fixed gear), gebruikelijk vóór de brede introductie van handremmen.

• Licht gebogen stuur en smalle wielen → stijlvol maar functioneel, populair in de periode vóór de Eerste Wereldoorlog.

De man

• Draagt een driedelig pak, een vlinderdas en een platte pet → een combinatie die rond 1905‑1915 veel werd gedragen door stedelijke jongemannen.

• De zelfverzekerde pose, gecombineerd met de fiets, onderstreept status en moderniteit; een fiets was destijds nog een luxeartikel.

De tekst op de achterkant geeft aanvullende aanwijzingen:

• De vermelding van “Moment-Kinderaufnahmen” en “Portraits in Oel, Pastell u. Aquarell” wijst op een studio die actief was in de eerste decennia van de 20e eeuw.

• De nadruk op platinadruk en vergrotingen past goed bij de periode 1905‑1915.

• De stijl van de typografie bevestigt deze datering.

Alles bij elkaar wijst dit portret op een opname uit de periode ca. 1905‑1915. Houd er wel rekening mee dat deze datering is uitgevoerd door een amateur, dus alle mogelijke voorbehouden zijn van kracht.

Stilo, pagina 19, foto 3

Foto van een onbekende man

We zien een Visit Portrait van een onbekende man in een pak met vest, overhemd met brede boorden en een das. De man lijkt wat onwennig in de lens te kijken.

Onder de foto staat de tekst ‘Visit Portrait’.

Op de achterkant zien we een handgeschreven notitie. Volgens een tool voor handschrift­herkenning staat hier: Schissn am 10. Sept 1921.

Een plausibele interpretatie is dat dit betekent: Foto genomen op 10 september 1921.

Het woord Schissn is een dialectvorm van het Duitse schießen. Hoewel dat meestal ‘schieten’ betekent in de context van vuurwapens of sport, werd het begin 20e eeuw ook informeel gebruikt voor fotograferen. Vergelijk de Engelse uitdrukking to shoot a photo, die in het Duits destijds soms op dezelfde manier in de spreektaal werd toegepast. Zie ook het artikel Herkunft „Ein Foto schießen“ bzw. Fotoshooting.

De foto is symmetrisch gekaderd, met een witte rand en een donkere achtergrond – een stijl die populair was bij Visit Portraits, een kleinere variant van de klassieke CdV. Een Visit Portrait is dus geen obscuur formaat, maar gewoon een carte de visite (visitekaartportret). Zoals een Engelstalige bron het samenvat:

"Many [...] cabinet portraits had the name of the photographer or studio imprinted on the bottom of the front of the card, and often on the back. Many cards or "photo mounts" were generic, and just had the words "visit portrait" or "cabinet portrait" imprinted at the bottom. Though these two terms were different, they were basically the same product."

Ook sagen.info geeft een mooie aanvulling. Bij een Visit-Porträt staat daar bijvoorbeeld:
Ein unbezeichnetes Visit-Portrait in CdV-Format mit bemerkenswertem Ambiente. Solche unbezeichneten Visit-Porträts entstanden auch auf Jahrmärkten, Festen und ähnlichen Gelegenheiten meistens durch Wanderfotografen.

De strekking is duidelijk: hoewel CdV’s vaker voorkomen, zijn er genoeg Visit Portraits bewaard gebleven om dit een volkomen gangbaar formaat te noemen.

Stilo, pagina 19, foto 2

Portret van een onbekende man
We zien een carte de visite met een driekwart busteportret van een man met een vrij ingetogen snor voor die tijd. Hij draagt een jasje waarvan de bovenste knoop dicht is, met daaronder een overhemd met hoge boorden en een das. Direct onder de knoop valt het jasje een beetje open, waardoor we nog net iets zien dat op een horlogeketting lijkt, al verdwijnt die deels in het lichtvignet.

Onder de foto staat links Adèle en rechts Wien, I. Graben 19.

Op de achterkant zien we linksboven het wapen van keizer Franz Joseph I met de tekst Viribus Unitis (‘Verenigde Krachten’ of ‘Eenheid maakt macht’). Daaronder:

Adèle
K.K.
Hof-Atelier
Wien, I. Graben 19

Bei Nachbestellungen belieben die No. 54473 anzugeben
(waarbij het nummer met de hand is ingevuld)

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Volgens de site van het Isabella Stewart Gardner Museum was Atelier Adèle in Wenen actief van 1862 tot 1905. Op Wikimedia Commons is er zelfs een pagina met 130 door het atelier gemaakte foto’s. En op Instagram bestaat een account dat geheel aan Atelier Adèle is gewijd, met zo’n uitgebreide profielbeschrijving dat we meteen een goed overzicht krijgen:

“This account is devoted to the history of the Atelier Adele which belonged to our family. We will share photographic portraits taken in the studio, from our family archives and Austrian museums. A book is in preparation.

Three generations of photographers have worked in the Atelier: Samuel Perlmutter, photographer in Galicia, created the Atelier in Vienna in 1861 for his daughter Adele. Her brothers Max Perlmutter and Wilhelm Förster joined her the following decade and the siblings opened new studios. After 1918, Ernst Förster, Wilhelm’s son, is the only photographer of the Atelier. In 1938, he went to Prague with his wife Helen and opened a studio there until 1942.”

Op Picryl vinden we dezelfde informatie, maar anders verwoord.

De site van de Österreichische Akademie der Wissenschaften (ÖAW) biedt misschien wel de meest uitgebreide informatie over ‘Fräulein Adele’ – inclusief een zelfportret.

Stilo, pagina 19, foto 1

Foto van een onbekende jongeman

Op deze carte de visite zien we een jongeman met een indrukwekkende haardos. Hij draagt een net jasje met de bovenste knoop gesloten, een wit overhemd met opstaande boorden en een witte das. Zijn blik is neutraal.

Onder de foto staat:
Atelier Tegetthoff
II. Praterstrasse 58

Op de achterzijde vinden we:

Atelier Tegetthoff
Wien
II. Praterstrasse 58
im Garten

"Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt"
(Lithograaf: Leopold Türkel, Wien)

Op sagen.info lezen we over dit atelier:

Jelinek, Felix Ottokar
Wien, Landstraßer Hauptstraße 26 (1905‑1907), Atelier "Tegetthoff", Wien II, Praterstrasse 58 im Garten (1907‑1918). Filiale: XIII., Märzstraße 163 (ab 1919).

De naam Felix Ottokar Jelinek verschijnt op diverse portretfoto’s uit Wenen rond 1890‑1910, vaak in combinatie met het adres Praterstraße 58. Het is aannemelijk dat hij de eigenaar of hoofd-fotograaf was van Atelier Tegetthoff, of er op z’n minst nauw mee verbonden was. Er zijn geen uitgebreide biografische gegevens beschikbaar in standaard kunsthistorische databases, wat suggereert dat hij een regionaal actieve fotograaf was zonder bredere bekendheid.

Op OldThing worden portretten aangeboden met de vermelding ‘Atelier Tegetthoff, Wien, Praterstraße 58’, wat bevestigt dat het atelier actief was rond 1900 en portretten maakte van gewone burgers. De ateliernaam zelf levert ook een treffer op op de webpagina van een Hongaars fotomuseum. Die laatste treffer is overigens spectaculair, zie hier.

Stilo, pagina 18, foto 3

Foto van een onbekende jongedame
Op pagina 18 van ons album zien we een bekend gezicht. Deze jongedame zijn we al tegengekomen op de CdV’s van pagina 1, foto 1 en pagina 3, foto 1. Zie ook hieronder.

Ook deze achterkant kennen we al, in CdV-formaat. Dit exemplaar is minder verkleurd – reden genoeg voor een nieuwe scan.

Stilo, pagina 18, foto 2

Portret van een onbekend meisje

We zien een jong meisje ten voeten uit. Ze draagt een lange, mogelijk gewatteerde jurk met een hoge riem. Ze leunt met haar rechterarm op een houten stoel. De studioachtergrond bestaat uit een doek met een afbeelding van een Engelse tuin of iets dergelijks. Het meisje staat op een kleed met een repetitief patroon.

Op de een of andere manier lijkt dit geen doorsnee kinderportret. De manier waarop het meisje kijkt en leunt, de wat ouwelijke kleding en het algemene voorkomen hebben iets unheimisch. Maar misschien had ze gewoon geen zin om te poseren.

Onder de foto staat alleen M. Heimerl.

Op de achterkant van de carte de visite wordt deze spaarzaamheid goedgemaakt met de tekst:

Fotografie
von
M. HEIMERL
neue Wieden
Heumühlgasse No. 3
nächst der
Margarethenstrasse
GLASSALON im GARTEN
Vis a vis
Caffee Heinzelmayer

De naam lijkt in elk geval bevestigd door deze webpagina (Martin Heimerl, Photograph, Wien IV. neue Wieden, Heumühlgasse 3, um 1870, unbekannter junger Mann). Die pagina is sowieso de moeite waard als je meer over deze fotograaf wilt lezen.

Ook hier duikt trouwens de term ‘Glassalon’ op, net als bij pagina 17, foto 1.

Stilo, pagina 18, foto 1

Portret van een onbekende militair

Op deze carte de visite zien we een militair die de wereld nonchalant maar oplettend tegemoetziet. Hij leunt met de rechterelleboog op een versierde stenen bank. In zijn linkerhand lijkt hij een bajonet of een vergelijkbaar wapen vast te houden, terwijl in zijn rechterhand een brandende sigaret hangt, waarvan de rook naar rechts kringelt. Liefhebbers van symboliek kunnen bij deze pose hun vingers aflikken.

Onder de foto staat: 

Jos. Svoboda, Pilsen. 

Op de achterkant van de carte de visite staat de tekst: 

Jos. Svoboda, 
Pilsen, 
Palackýstrasse No. 13 
(Lithografie: Eisenschiml & Wachtl, Wien).

Op de foto zijn veel details te zien die moeilijk te plaatsen zijn, en waarin we gemakkelijk kunnen verzanden. De man draagt:

• een donkergekleurde tuniek, tot bovenaan gesloten met een rij knopen,
• een platte kepi-achtige pet met een insigne,
• een leren riem met gesp over de tuniek,
• mogelijk een bajonet aan de riem.

Gezien de locatie van de fotograaf – Jos. Svoboda in Pilsen (Plzeň)  – en de stijl van het uniform, is het zeer waarschijnlijk dat dit een Oostenrijks-Hongaars militair uniform betreft. Pilsen maakte destijds deel uit van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. Het legeronderdeel is mogelijk infanterie, gezien de eenvoud van het uniform en het ontbreken van opvallende versierselen.

Er is geen directe biografische vermelding in kunsthistorische databases, geen Wikipedia-pagina, en ook geen duidelijke genealogische gegevens in de Tsjechische archieven die online beschikbaar zijn. Dit wijst erop dat Svoboda waarschijnlijk een regionaal bekende fotograaf was.

Stilo, pagina 17, foto 3

Portret van een onbekend bruidspaar

We zien een kabinetfoto van een bruidspaar, waarbij de vrouw een stuk blijer lijkt te kijken dan de man. Natuurlijk is het slechts een momentopname, dus die eerste indruk kan vertekend zijn. De bruid draagt een rijk versierde witte jurk en een teruggeslagen sluier. In haar rechterhand houdt ze een bruidsboeket, terwijl ze met haar linkerhand de hand van de bruidegom vasthoudt. Deze draagt een fraai pak, een overhemd met stijve boorden en een witte vlinderdas. Zijn snor is typerend voor de mode van die tijd.

Achter het bruidspaar zien we links een kamerscherm met bloemmotieven en rechts een stoel met daarop een paar witte handschoenen. Het paar staat op een Perzisch aandoend tapijt.

De foto heeft links, boven en rechts een sterk lichtvignet, maar onder niet. Daardoor ontstaat vaag de indruk dat er een mistflard over de foto trekt. Het lijkt erop dat deze fotograaf hier graag mee experimenteerde; we hebben al verschillende varianten van zulke vignetten gezien.

Onder de foto staat links een wapen, met daarnaast de tekst:
Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De foto is dus van na 1904, toen Floridsdorf samen met een aantal omliggende gemeenten werd opgenomen in het 21e district (XXI. Bezirk) van Wenen.

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Stilo, pagina 17, foto 2

Portret van een onbekende man
We zien een carte de visite met een foto van een man van middelbare leeftijd die ons onbevreesd in de ogen kijkt. De foto komt om de een of andere reden opvallend modern over. Ook deze man draagt de in deze periode veel geziene snor met punten en bijbehorende sik, geflankeerd door gladgeschoren wangen. Maar de blik, de pose met één arm op een tafel en vooral het feit dat die tafel als het ware tussen ons en de geportretteerde staat, leveren een ongekend sterk beeld op. De foto vertoont bovendien weinig kleurverval, waardoor het haast een recente zwart-witfoto lijkt.

Onder de foto zien we links een afbeelding van de dubbelkoppige adelaar en rechts de tekst:
Hof-Photograph L. Grillich, Wien
IV., Wiedner Hauptstr. 12.
XVII., Währingerstr. 91.

Op de achterzijde zien we om te beginnen drie wapens, en daaronder de tekst:

Telephon 2721
L. Grillich
Hof-Photograph

Ateliers
Wien
IV. Wiedner Hauptstr. 12.
Hotel Stadt Triest und
XVII., Währingerstr. 91.

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Vervielfältigung vorbehalten.

Wat betekent dit alles in de context van onze CdV? We bekijken eerst de weergegeven wapens.

Bovenste wapen: Dubbelkoppige adelaar
In de context van deze CdV en het gebruik van de titel Hof-Photograph duidt dit op officiële erkenning of hofleverancierschap aan het keizerlijk hof.

Tweede wapen (links onder de adelaar)
Dit lijkt sterk op het wapen van de stad Wenen, vaak een rood schild met een wit kruis of variaties daarop. Gezien het atelieradres in Wenen is het logisch dat dit stadswapen hier wordt afgebeeld als teken van lokale prestige of vestiging.

Derde wapen (rechts onder de adelaar)
Dit zou het wapen van het koninkrijk Hongarije kunnen zijn, vaak herkenbaar aan een schild met rode en witte strepen en een dubbelkruis op een groene heuvel onder een kroon. In de context van het Oostenrijks-Hongaarse rijk was het gebruikelijk beide delen van de monarchie te representeren – Oostenrijk én Hongarije – zeker bij officiële hofleveranciers.

De aanwezigheid van deze wapens suggereert dat L. Grillich niet zomaar een fotograaf was, maar iemand met officiële erkenning: een hofleverancier met ateliers op prestigieuze locaties.

Ludwig Grillich leefde van 1855 tot 1926. Zijn actieve werkperiode als hof-fotograaf in Wenen liep van circa 1885 tot 1913.

De vermelding van meerdere ateliers, waaronder Wiedner Hauptstraße en Währingerstraße, wijst op een latere fase in zijn carrière, vermoedelijk rond 1895‑1910.

De aanwezigheid van het telefoonnummer 2721 is ook een aanwijzing: telefoonnummers in deze vorm werden pas gangbaar in Wenen vanaf de jaren 1890.

Conclusie: Deze CdV is waarschijnlijk gemaakt tussen 1895 en 1910, tijdens het hoogtepunt van Grillichs carrière en onder het bewind van keizer Franz Joseph I.

Er zijn verrassend veel openbare archiefbronnen over Grillich beschikbaar:

• Wikipedia: biografische info over Ludwig Grillich, inclusief bekende geportretteerden zoals Brahms en Freud

• Wikimedia Commons: meer dan 30 originele foto’s van Grillich, waaronder portretten van prominente figuren

• RKD (Nederlandse kunsthistorische database): vermelding van Grillich met autoriteitsgegevens

• Catawiki-veilingarchief: voorbeeld van een gesigneerde foto van Karl Lueger, burgemeester van Wenen, rond 1900

Al met al een mooie verzameling informatie om dit fraaie portret mee te omlijsten.

Stilo, pagina 17, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

Op deze carte de visite zien we een jongeman met kwieke oogopslag, netjes gekleed in overhemd en jas. Hij heeft een bescheiden snorretje en een subtiel plukje haar onder de onderlip – wat wij nu zouden aanduiden als een soul patch (een moderne term; het is onduidelijk of die gezichtsbeharing toentertijd een specifieke naam had).

Onder de foto staat:
v. Moser, Floridsdorf, Pragerstrasse No. 17.

Op de achterzijde zien we linksboven drie medaillons met portretten en profil met de namen Daguerre, Talbot en Niépce. Joseph-Nicéphore Niépce wordt beschouwd als de maker van de eerste permanente fotografische opname, rond 1826. Hij werkte later samen met Louis Daguerre, die de beroemde daguerreotypie ontwikkelde: een directe positieve afbeelding op een verzilverde koperplaat. William Henry Fox Talbot introduceerde de calotypie, een negatief-proces op papier waarmee voor het eerst meerdere positieve afdrukken mogelijk waren.

Onder deze portretten staat:
Fotografischer Glassalon v. Moser, Floridsdorf, Pragerstrasse No. 17

(Lithografie: Eisenschiml & Wachtl, Wien)

We komen de combinatie v. Moser en Floridsdorf, Pragerstrasse 17 wel tegen op het internet. Dat bevestigt de locatie en portretfotografie, maar geeft geen nadere uitleg over de term Glassalon. Die lijkt ongebruikelijk en wellicht vooral als commerciële of modieuze aanduiding bedoeld.

Elders duikt een soortgelijke foto op, met dezelfde achterzijde en de drie portretten van Daguerre, Talbot en Niépce, maar ook daar ontbreekt toelichting.

Het ligt voor de hand om een associatie te maken met namen als Koloman Moser of Ludwig Moser & Söhne, maar er is geen bewijs voor een verband. Voorlopig is het verstandiger de feiten te presenteren zoals ze nu bekend zijn – en wie weet komt er later nog voortschrijdend inzicht.

Zie ook Stilo, pagina 24, foto 1.