Hipstamatic: Frida + Lone Star Uno

Het Vergeten Bestaan

Het Vergeten Bestaan - Lucas Mergler 

(foto: februari 2026)

Album 1938–1943 – Restmateriaal

Album 1938–1943 – Restmateriaal

Tijdens het onderzoek naar de personen achter ons fotoalbum is er behoorlijk wat materiaal boven water gekomen dat eigenlijk nergens goed bij past. Om dit toch een plaats te geven, en om het later eenvoudig terug te kunnen vinden, is deze blogpost bedoeld voor divers restmateriaal.

Om te beginnen heeft het enige tijd gekost om een foto van ds. Joh. de Boer te achterhalen, maar uiteindelijk is dat gelukt via gereformeerdekerken.info, in het artikel Het kleine gereformeerde kerkje van Piershil. De bron van de foto wordt daar niet vermeld, maar gezien het zichtbare raster gaat het vermoedelijk om een scan van een afbeelding die ooit in een krant of tijdschrift is gepubliceerd.

Het volgende tekstfragment is afkomstig uit de pdf OVERZICHT VAN PREDIKANTEN DIE JODEN HIELPEN, Kornelis Hamming, gevonden op nazatendevries.nl.

Voor ons eigen gezin (= gezin van ds. Johannes de Boer (1899-1984), predikant te Zuid-Beijerland: 1931-1947) zijn ds. en mevr. Hamming redders in nood geweest, toen de bezetters ons dorp gingen inunderen om ons tegen een Engelse invasie te beschermen: ”Kom maar naar Oud-Beijerland” – en zo reden op donderdag 24 februari 1944 drie boerenwagens met al ons huisraad en heel ons gezin (zeven jonge kinderen!) naar dat “Zoar” (= plaats waarheen Lot met zijn beide dochters vluchtte na de ondergang van Sodom en Gomorra, Genesis 19: 20-22) bij de familie Hamming. Een gezegend toevluchtsoord. Onvergetelijk. Daar zijn we wel zeer bijzonder huisvrienden geworden, tevens ‘oom en tante’ van de kindertjes daar: eerst twee, maar de derde werd verwacht. Toch was voor ons ook plaats. Hammings gezin in de achterkamer, wij in de voorkamer, een Duits officier in de tussenkamer. Op de studeerkamer boven zat dan nog vaak met ons dominees een heer uit Amsterdam, Joods onderduiker, die administratief voor de kerk bezig was en o.a. ook mijn maandbrief aan de verstrooide Zuid-Beijerlandse gereformeerden vermenigvuldigde”. 

Lit.: Joh. de Boer, In memoriam Ds. Ite Hamming, in: Jaarboek 1976 GKN, 522.

Dit fragment is interessant omdat hier sprake is van zeven kinderen. Op de site Stamboom De Ruig worden bij Johannes de Boer en Elisabeth de Ruig zes kinderen vermeld; van slechts twee van hen wordt bovendien de naam genoemd. Dit verschil roept vragen op over de volledigheid van de online stamboomgegevens.

Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog verzorgde ds. Joh. de Boer geregeld bijbel­lezingen op de nationale radio, bijvoorbeeld bij de N.C.R.V. Zijn naam is dan ook veelvuldig terug te vinden in bladen als Vrije Geluiden, het ‘orgaan van den Vrijzinnig Protestantschen Radio Omroep’.

Na de oorlog en zijn verhuizing van Zuid-Beijerland naar Amsterdam werd hij actief in de redactie van de Amsterdamsche kerkbode, het officiële orgaan van de Gereformeerde Kerken in Nederland in Amsterdam. Het blad publiceerde mededelingen, kerkdiensten en artikelen voor de gereformeerde gemeenten. Het stond in de traditie van de Doleantie, de kerkelijke beweging onder leiding van Abraham Kuyper die zich afscheidde van de Nederlandse Hervormde Kerk.

We hadden al gelezen dat ds. Joh. de Boer in 1968, dus na zijn emeritaat op 1 januari 1964, promoveerde tot doctor in de godgeleerdheid aan de Theologische Akademie uitgaande van de Johannes Calvijnstichting te Kampen. Zijn proefschrift, De verzegeling met de Heilige Geest volgens de opvatting van de Nadere Reformatie, is nog antiquarisch verkrijgbaar.

Het is voor buitenstaanders wellicht verrassend te ontdekken dat deze materie ook in recentere tijd nog wordt besproken, bijvoorbeeld op refoforum.nl.

Zie ook De ouverture van de filosofie (karlbarth.nl) over ontmoetingen met Theo de Boer, zoon van ds. Joh. de Boer.

  

In dagblad Trouw van 22 december 1984 vinden we een overlijdensbericht van Johannes de Boer, met de namen van de directe familieleden. Uit dit bericht kunnen we opmaken dat dochter Elbertha Johanna, mogelijk de oorspronkelijke eigenaar van ons fotoalbum, de roepnaam Elly gebruikte.

Op dat moment is zij getrouwd met Gerhard Wilcken, een Duitse architect die niet onbekend is gebleven; over hem is onder meer informatie te vinden in diverse publicaties en online bronnen. Volgens een stamboom op MyHeritage dateert het huwelijk uit 1964, zodat mogelijk sprake is van een tweede huwelijk. 

Elly de Boer is verder nauwelijks in openbare bronnen terug te vinden. Vooralsnog heb ik besloten dit spoor niet verder te onderzoeken.

Tot slot is in het Zeeuws Archief, Beeldbank Schouwen-Duiveland, nog een foto te vinden van de echtgenote van ds. Joh. de Boer, genomen in Brouwershaven in 1929. Zittend, derde van links: mevr. De Boer. Een mooie foto die een waardige afsluiting vormt van deze gefragmenteerde verzameling vondsten.

Ⓝ – Doetinchem

Station Doetinchem, februari 2026.

Album 1938–1943 – Predikers

Album 1938–1943 – Predikers

Een van de personen die een rol speelt bij het leggen van verbanden binnen ons fotoalbum 1938–1943 is ds. J. de Boer uit Zuid-Beijerland. Zijn naam duikt voor het eerst op in een bericht van ondertrouw in de Nieuwe Utrechtsche Courant van 3 maart 1939 (zie Album 1938–1943, pagina 41).

In een overzicht van predikanten van de Gereformeerde Kerk te Zuid-Beijerland blijkt dat hij daar op 7 juni 1931 is ingetreden. Zijn opvolger trad in 1948 aan, zodat we met grote waarschijnlijkheid de juiste persoon hebben geïdentificeerd.

In de Zeeuwsche kerkbode van 29 mei 1931 lezen we dat ds. De Boer afscheid heeft genomen van de gemeente in Brouwershaven wegens zijn vertrek naar Oud-Beijerland.

Volgens Digibron vertrok ds. De Boer in 1947 naar Amsterdam-Noord-Buiksloot. Daar lezen we verder:

“Ds. JOH. DE BOER diende na zijn vertrek de Geref. Kerk van Amsterdam-N-Buiksloot van 1947‑1954 en die te Bierum van 1954‑1964. Na zijn emeritaat dd. 1 jan. 1964 promoveerde hij in 1968 op bijkans 69‑jarige leeftijd nog tot doctor in de godgeleerdheid aan de Theologische Akademie uitgaande van de Johannes Calvijnstichting te Kampen op een proefschrift getiteld: De verzegeling met de Heilige Geest volgens de opvatting van de Nadere Reformatie (uitg. Bronder Offset, Rotterdam).”

Onze predikant was dus van 1931 tot 1947 actief in Oud-Beijerland. Wat kunnen we vinden over deze periode?

In het Leidsch Dagblad van 27 maart 1939 lezen we het volgende:

“Onder groote belangstelling, ook uit Noorden had in de Geref. Kerk te Zevenhoven de bevestiging en intrede plaats van den beroepen predikant den heer P. de Ruig, candidaat te Hilversum, Als bevestiger trad op diens zwager, ds. J. de Boer, van Zuid-Beijerland, die tot tekst had gekozen Joh. 19:14.”

 

Op basis van deze familierelatie vinden we een mogelijke echtgenote van ds. De Boer: Elizabeth de Boer, geboren De Ruig (1898‑1985; op sommige stamboomsites gespeld als Elisabeth). Via Open Archieven vinden we een huwelijk op 13 oktober 1926 te Rotterdam.

Met deze gegevens kunnen we verder zoeken naar meer specifieke informatie over Johannes de Boer. Volgens Stamboom De Ruig werd hij geboren op 31 mei 1899 in Zwartsluis en overleed hij op 20 december 1984.

Op diezelfde site vinden we ook een overzicht van het nageslacht. Dat is voor ons relevant, omdat het vermoeden bestaat dat ons fotoalbum aan deze familie gelinkt is. Van slechts twee kinderen zijn namen te achterhalen. De oudste van hen zou in 1942 vijftien jaar zijn geweest. Die leeftijd lijkt echter niet helemaal goed aan te sluiten bij wat we in het album zien. Bovendien levert nader zoeken op deze twee namen vooralsnog alleen flinterdunne zoekrichtingen op. Voor nu laten we deze onderzoekslijn even rusten. Later wellicht meer.

De standaard, 27‑08‑1927

myheritage.de

myheritage.de

Album 1938–1943, pagina 42

Album 1938–1943, pagina 42: Oud-Beijerland

Met vier foto’s met het bijschrift “Oud-Beijerland” zijn we bij de laatste pagina van ons fotoalbum aangekomen. Zoals het hoort, is ook hier niet precies duidelijk wie en wat we zien en waar we precies zijn. Dat is op zich niet erg. Het belangrijkste doel van een reeks als deze is het ontsluiten van het beeldmateriaal voor eventuele onderzoekers, nabestaanden of mensen die geïnteresseerd zijn in de regio. Mogelijk volgen er nog enkele korte nabeschouwingen op basis van wat we inmiddels ontdekt hebben over het beeldmateriaal. 

Album 1938–1943, pagina 41

Album 1938–1943, pagina 41

We zijn aanbeland bij de voorlaatste pagina van ons album en de foto’s zijn intrigerend. Foto 2, “Drie Rotterdamse onderduikers”, is de eerste echte verwijzing naar de oorlog in dit album.

In het bijschrift bij foto 3 lijkt te staan “Joke (handelsassistente)”. Het kader rond deze foto is eigenaardig scheef uitgesneden .

Het bijschrift bij foto 4 is na wat puzzelen te ontcijferen als “Koekkoekstraat 18”. Dat verwijst dan naar de J.H.B. Koekkoekstraat 18 in Hilversum. Dat lijkt in eerste instantie misschien wensdenken, maar op Google Streetview is goed te zien dat dit adres inderdaad klopt. Je kunt allerlei details mooi vergelijken: boogjes, baksteenpatronen, metselwerk en het aantal ramen. 

In een overlijdensbericht uit Gooische Klanken van 25‑8‑1945 is te zien dat het heel normaal was om de voorletters uit de straatnaam weg te laten en simpelweg “Koekkoekstraat” te gebruiken. Gooische Klanken was een kortstondig dagblad, opererend als een verzetskrant/ondergronds persblad in de regio Hilversum/Bussum direct na de bevrijding in 1945. (Bron)

Tot slot kwam ik tijdens het zoeken naar informatie over Koekkoekstraat 18 in Hilversum een onverwacht leuke link tegen tussen Zuid-Beijerland en Hilversum in een bericht van ondertrouw in de Nieuwe Utrechtsche Courant van 03‑03‑1939: een huwelijksbevestiging te Hilversum van P. de Ruig, predikant, en B.M.W de Ruig-Mulder, door ds. J. de Boer uit Zuid-Beijerland. Het genoemde adres is Koekkoekstraat 18 te Hilversum. Toeval? Mogelijk, maar wel een flinke dosis. 

Album 1938–1943, pagina 40

Album 1938–1943, pagina 40

Op deze pagina zijn we bij een nieuwe reeks portretten aanbeland. Boven foto 1 staat ‘O‑B’ geschreven, waarschijnlijk ‘Oud‑Beijerland’. Boven foto 5 staat ‘Hilversum’. Op foto 5 zien we wat vlekkerigheid. Dat lijkt op een oude, zeg maar uitgewaaierde vingerafdruk op de foto, niet op het negatief. Foto 6 was losgeraakt van de pagina en is voor het scannen zo goed mogelijk op zijn oorspronkelijke plek gemanoeuvreerd.

Album 1938–1943, pagina 39

Album 1938–1943, pagina 39

We zijn bij een reeksje geposeerde portretten aanbeland. De foto’s zijn zo te zien in dezelfde periode van het jaar genomen en misschien zelfs op dezelfde dag. 

Op foto 3 zien we rechts een jongeman met een donkere riem over zijn regenjas. Regenjassen in de jaren ’30–’40 hadden vaak géén ingebouwde ceintuur. Een leren riem werd dan gebruikt om de jas te tailleren of simpelweg dicht te houden bij wind of regen. Dat was dus geen improvisatie, maar een heel normale en zelfs modieuze oplossing. 

Foto 5 (dezelfde jongeman in regenjas) laat zien dat deze manier van plaatsnemen op een bankje (zitten op de rugleuning met de voeten op de zitting) ook toen al voorkwam. Tegenwoordig wordt deze houding vaak gezien als een informele, ontspannen 'tienerstijl' en zou het waarschijnlijk geassocieerd worden met hangjongeren, maar het is toch wel erg lastig de elegante jongeman op deze foto als hangjongere te zien. En dat zegt dan weer iets over de subjectiviteit van perceptie.

Album 1938–1943, pagina 38

Album 1938–1943, pagina 38

Op deze pagina zien we vier actiefoto’s van jonge mannen die in de weer zijn met een lange boomzaag, een bijl en een boomstam. Het doel lijkt duidelijk. Laten we ook niet vergeten dat er uiteindelijk ook een fotograaf ter plaatse was, dus we hebben het over vier man in totaal. Het slachtoffer is een den. 

Nu is het zo dat vers dennenhout niet direct bruikbaar is in bijvoorbeeld een open haard (dennenhout droogt sneller dan veel loofhout, maar je zit nog steeds aan minimaal één jaar bij goede ventilatie en liefst anderhalf tot twee jaar voor echt mooi droog hout), dus óf dit is langetermijnhout, óf het hout diende een ander doel. De reportage is er niet minder aardig om.

Album 1938–1943, pagina 36 en 37

Album 1938–1943, pagina 36: Oud-Beijerland

We zien foto’s van een buitengebeuren voor een groot pand. Na wat snuffelen lijkt het hier te gaan om het sportveld van de oude HBS in Oud-Beijerland. Op piershil.com is een foto te zien met de titel ‘Vanaf het sportveld van de HBS’ (1963), en aan de hand van die foto kun je mooi het torentje, het dak en de ramen vergelijken met die van het gebouw op foto 1 van pagina 36.

De vraag is wel wat de functie van het gebouw dan eigenlijk was tijdens de oorlogsjaren. Op de site van Open Monumentendag lezen we: “Het gebouw fungeerde in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog als hoofdkwartier van het Zuidfront van de Vesting Holland en na de Bevrijding werden in het gebouw tijdelijk N.S.B.’ers opgesloten.” Hierbij wordt niet expliciet vermeld wat de status van het gebouw was tijdens de oorlogsjaren. Als we evenwel 1943 als ijkjaar nemen voor deze pagina uit ons album (de andere dateringen lijken te kloppen en per slot van rekening heet het album ‘1938–1943’), dan kunnen we misschien met wat slagen om de arm concluderen dat de school tijdens de oorlog gewoon als school heeft gefunctioneerd. Maar wacht...

De website piershil.com bleek nog een mooie, maar ook wat verwarrende verrassing in petto te hebben. Op de pagina ‘1920 – De gymzaal van de HBS’ staan onderaan twee oude zwart‑witfoto’s (‘De gymzaal in 1945’). En tot mijn verbazing staat de heldin van ons album daar pontificaal op beide foto’s. Je hoeft niet eens te zoeken: ze neemt op allebei zo ongeveer de belangrijkste plek in.

Vergelijk je de kleding op beide reeksen foto’s (album versus website, dus de foto hierboven tegenover de twee hieronder), dan lijkt het er sterk op dat onze heldin zelfs precies dezelfde outfit draagt.

 

Natuurlijk kán het dat ze op twee verschillende dagen toevallig hetzelfde aan had, maar het kan ook betekenen dat één van de twee dateringen niet klopt: óf de foto’s in het album zijn niet van 1943 maar van 1945, óf de foto’s op piershil.com zijn niet van 1945 maar van 1943. Aan de andere kant: onze dame lijkt in beide reeksen inderdaad hetzelfde gekleed (wat op een verkeerde datering zou wijzen), maar de andere personen juist niet (wat weer pleit voor twee verschillende dagen). Voorlopig zijn beide opties dus goed mogelijk. Ook hier geldt: misschien komt er ooit nog voortschrijdend inzicht.

Album 1938–1943, pagina 34 en 35

Album 1938–1943, pagina 34 en 35: van Hilversum tot Oud-Beijerland

Deze twee pagina’s zijn hier samengevoegd omdat de reeks van pagina 34 doorloopt naar de volgende pagina. We zien in totaal dus zeven foto’s uit Hilversum en twee uit Oud‑Beijerland.

Ondanks het tijdsgewricht hebben met name de dames uit de eerste set (Hilversum) een uitermate zelfbewuste houding. Ze laten zich niet kennen. Dat heeft geïnspireerd tot de volgende omschrijvingen:

(1) Ons model in lichte mantel

Op de wintercatwalk van ’43 zet onze model haar beste stap in een mantel die niet alleen warm is, maar ook een subtiel signaal afgeeft: ‘kou is een mening, stijl is een feit’. De royale knopen en pluizige wanten vormen een charmante combinatie van elegantie en pure overlevingskunst. Let vooral op de nonchalante blik richting de horizon, alsof geen enkele tegenwind haar uit balans kan brengen.

(2) Ons model in donkere jas met bontaccenten

Hier komt onze tweede ster, die bewijst dat zelfs in oorlogstijd een vleugje glamour niet verboden is. De donkere jas met zachte bontdetails fluistert: ‘praktisch, maar nooit saai’. De witte sokken geven een frisse knipoog naar de toekomst, terwijl haar houding verraadt dat ze precies weet hoe fotogeniek ze is. Een look die zegt: ‘Ja, het is koud – maar ik draag warmte die je kunt zien en voelen.’

Album 1938–1943, pagina 33

Album 1938–1943, pagina 33: Hilversum

Op deze pagina vinden we een ongedateerde reeks groepsfoto’s. Aan de lachende gezichten te zien, zit de sfeer er goed in. Heeft deze samenkomst iets met de korfbalvereniging te maken? Wat de gelegenheid is, kunnen we alleen maar raden.

Album 1938–1943, pagina 32

Album 1938–1943, pagina 32: korfbalclub Hilversum

Met een pagina vol korfbal­gerelateerde foto’s zijn we ineens weer terug in Hilversum. Het zou hier best om dezelfde club kunnen gaan als bij de foto’s op pagina 16. Dat de eerste pagina’s van het album een redelijk voorspelbare chronologische volgorde leken te hebben, zegt natuurlijk niets over de chronologie van het laatste deel. 

Het enige wat echt opvalt is dat we hier geen witte clubshirts zien, alleen gekleurde. Op de pagina van korfbal­vereniging Altius lazen we immers: “Vanaf het begin waren de clubkleuren oranje-zwart, maar anders dan nu was het shirt verticaal gestreept, afwisselend een baan oranje en een baan zwart. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het shirt effen wit door de textielschaarste, maar in oktober 1948 keerde de club terug naar het vertrouwde oranje-zwart, zij het ditmaal met een effen oranje shirt.”

De gekleurde shirts op deze pagina zouden erop kunnen wijzen dat deze foto’s iets ouder zijn dan de foto’s op pagina 16, maar daar kunnen we natuurlijk niet zeker van zijn.

Album 1938–1943, pagina 31

Album 1938–1943, pagina 31

We zien zes foto’s zonder bijschriften. Het lijkt hier om een onderwijssetting te gaan: docenten, leslokalen, leerlingen of studenten. Zonder meer informatie is het eigenlijk ondoenlijk om conclusies te trekken uit deze foto’s.