"Ik moest ineens aan oom Jacob denken. Zijn ouders en zijn familie waren joods, en daarom had hij zich terstond gemeld. Waarom? Omdat het in de krant stond. Deze anti-joodse man had zich als jood laten inschrijven omdat hij volgens de onzinnige Nürnberger wetten joods was. Ondanks al zijn grootspraak en zijn hardvochtige houding tegenover zijn eigen dochter en zijn kleinzoon, hoorde hij gewoon maar bij de kudde – de samenklonterende massa die gehoorzaam en hersenloos deed wat er bevolen werd.
De dood in, als het moest."
Marten Toonder,
Autobiografie | 1939 - 1945, Uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam (1993), blz. 135-136.
Marten Toonder,
De klonters, Uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam (1957)
De klonters (Wikipedia)
Bommel-boeken met een vlekje? (stripschrift online)
