Teekenaars

[Dit artikel is onderdeel van een reeks. Als je hier klikt, zie je alle artikelen op een rijtje.] 

“Ook de technici bekleedden in het kamp een bevoorrechte positie, de technici en de teekenaars. Zij beschikten over wat gereedschap en hadden in leege benedenhuizen simpele werkplaatsen en ateliers ingericht. Tot de taak van de technici behoorde het onderhoud van de woningen en het vervaardigen van de voorwerpen die in het kamp noodig waren, terwijl de teekenaars eenvoudige landschappen en stillevens moesten vervaardigen die door de kunsthandels in de stad verkocht konden worden.” 

Uit: De dood zit op het vinkentouw (pag. 49), Niels Jacob van Heerne

Toen ik het bovenstaande stukje las, moest ik denken aan een tekening die ik ooit uit de nalatenschap van mijn grootouders heb gekregen. Ik had die tekening al eens online gezet. Mijn grootvader was blokcommandant in Kamp Duindorp, en een flink aantal geërfde spullen had met het kamp te maken (zie hier).

 

Over de ‘teekenaar’, J. Snellinckx, kon ik toentertijd niets vinden. Tegenwoordig wel, zie bijvoorbeeld hier (zelfde handtekening op het schilderij als op de tekening). We moeten hier natuurlijk wel in het midden laten of het hier om een geïnterneerde of om een bewaker gaat. 

Als ik het goed heb, zien we op de tekening een van de poortjes van de Zeezwaluwhof in Duindorp. Ik ben laatst nog eens gaan kijken, maar aan de hand van de tekening kan ik echt niet bedenken welke van de poorten het is. Hieronder zie je twee foto’s vanaf de Houtrustweg, maart 2025.

Overigens vond ik ooit in het Haags Gemeentearchief een foto van het dichtmetselen van de Zeezwaluwhof in 1945. Die foto had ik destijds al eens gepost, maar ik kan de oorspronkelijke versie in het archief niet meer vinden (de oude link werkt niet meer). Daarom, bij wijze van herhaling, nogmaals hier.

De dood zit op het vinketouw: eerste versus tweede druk

[Dit artikel is onderdeel van een reeks. Als je hier klikt, zie je alle artikelen op een rijtje.] 

Toen ik voor het eerst las over het boekje De dood zit op het vinketouw, ben ik op zoek gegaan naar een fysiek exemplaar, maar dat bleek een stuk lastiger dan gedacht. Zoals ik al eerder schreef, heeft de site van Hans Paijmans me goed op weg geholpen, en daar ontdekte ik ook scans van het boek. Het daar gepresenteerde exemplaar blijkt de tweede druk te zijn. Totaal tegen de verwachting in is het me toch gelukt om een exemplaar van de eerste druk te bemachtigen

En er blijken verschillen te zijn tussen de twee versies. Zo heeft het omslag van de tweede druk een andere kleur dan dat van de eerste druk, zie hieronder.

Boven zie je de eerste druk, daaronder de tweede druk. De foto’s van de tweede druk hierboven en hieronder zijn afkomstig van de site van Hans Paijmans, terwijl de foto's van de eerste druk door mijzelf zijn gemaakt. De kleurverschillen zijn duidelijk zichtbaar. Waarschijnlijk zijn er een andere drukkerij en boekbinderij gebruikt. Zie ook het eerste artikel in deze reeks.

Een andere afwijking is dat in de tweede druk een afbeelding is opgenomen vóór het titelblad. Zie hieronder voor een vergelijking tussen de eerste en de tweede druk.

Op het eerste gezicht lijken dit de grootste verschillen. Om te achterhalen of er ook tekstuele aanpassingen zijn, zou ik beide versies naast elkaar moeten leggen – een klus die nu iets te ver voert. Misschien als ik ooit echt een paar dagen niets te doen heb.

In de roos

[Vervolg op dit blogartikel.] 

(1)

De dood zit op het vinketouw, pag. 12:

Het kamp was een visschersdorp aan de rand van de stad. Het zat als een wig tusschen de duinstrook en het afvoerkanaal geklemd. In de laatste jaren van den oorlog had de bezetter alle huizen door de bewoners doen ontruimen om er de bedieningsmanschappen van zijn bunkers en kustbatterijen in onder te brengen en zoodra de oorlog afgeloopen was en de bezettingstroepen verdwenen waren, had men het geheele dorp met een dubbel hek, van prikkeldraad omringd en er een groot kamp voor politieke gevangenen van gemaakt.

(2)

Stichting Argus: vinketouw.pdf, pag. 5:

RVO 

Documentatie 

Knipseldienst 

Vrije Volk (het) 

(19-3-’49) 

Een vriend bracht ons een boekje, dat hem in een van adres noch afzender voorziene enveloppe is toegezonden. De titel luidt: ,,De dood zit op het vinketouw”, de schrijver heet ,,Niels Jacob van Heerne”. Het boek is uitgegeven te Antwerpen bij de ons onbekende uitgeverij ,,De Duindoorn" en het is de tweede druk. Al deze bijzonderheden staan op de omslag vermeld in een kader van prikkeldraad. En ge denkt meteen: ,,Ah, weer een verhaal over het leven in een kamp”. 

Het begin van de lectuur bevestigt dit vermoeden. Het is de bekende beschrijving van het gruwelijke bestaan der gevangenen in een concentratiekamp. Maar dan komt ge aan enkele passages, die u een vaag gevoel van onbehagen geven. De beschrijving van het kamp doet sterk aan Duindorp denken, en als ge dan plotseling leest. dat een der geïnterneerden aan het Oostfront was, weet ge het plotseling: dit betreft de kampen van vandaag... 

En ge weet ook, dat dit clandestien uit België geïmporteerde lectuur is, die vermoedelijk gretig aftrek vindt bij de ex-gedetineerden. 

Het boek geeft een bedroevend beeld van de mentaliteit der geïnterneerden. Bewakers en behandeling worden met grof geschut aangevallen... In het gehele boekje ontbreekt het inzicht van de noodzaak dezer internering. Het is niet anders dan een verongelijkt gepruil en het eindigt met de dood op de vlucht van drie ,,dappere kerels" door kogels van een jeugdige bewaker... 

Zo hebben we dus weer illegale lectuur... met dit verschil: zie die toen illegaal drukwerk uitgaven, deden het met onberekenbaar gevaar voor eigen, leven voor. een edele zaak – zij die het nu doen, lopen hoogstens het risico van een lichte straf, voor een onguur gestook.

Meer context en allerlei relevante hyperlinks vind je hier.

Schaduwdrukken en spiegelarchieven

Het boek De dood zit op het vinketouw van Niels Jacob van Heerne (waarschijnlijk een pseudoniem van Jan van Rheenen) is buitengewoon moeilijk te vinden. Het werd illegaal gedrukt en uitgegeven en was als nieuw boek nooit verkrijgbaar in reguliere boekhandels. Sterker nog, het stond op een soort zwarte lijst van de Centrale Veiligheidsdienst (CVD), een Nederlandse veiligheidsdienst die in 1946 werd opgericht als opvolger van het Bureau Nationale Veiligheid (BNV). In 1949 werd de CVD op haar beurt vervangen door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD).

Het boek beschrijft het verblijf van een delinquent in Kamp Duindorp, direct na de Tweede Wereldoorlog. Volgens de autoriteiten zou het werkje met name interessant zijn voor andere delinquenten, mensen die tijdens de oorlog aan de verkeerde kant stonden, communisten en andere staatsgevaarlijke individuen. Geïnteresseerden konden zich via intekenkaarten aanmelden voor een exemplaar.

Spionage door de CVD
Stichting Argus, een onafhankelijk onderzoeks- en persbureau, heeft een volledig CVD/BVD-dossier over het boek en de intekenaars weten te achterhalen en online gepubliceerd. Hieruit blijkt dat de CVD al snel zicht had op lijsten met namen van mensen die een intekenkaart hadden ingevuld en verstuurd naar een specifiek postbusnummer in Den Haag. Het onderstaande rapport beslaat slechts drie van de 144 pagina’s uit de pdf op de site van Argus, maar biedt een fascinerend inkijkje in de diepgravende manier waarop de CVD het boek, de uitgever en drukker, en de intekenaars en andere geïnteresseerden in de gaten hield.

De pdf bevat tekst die via OCR is ingelezen. Ik heb de pagina’s 63 t/m 65 (volgens de pdf‑telling) gekopieerd, enigszins opgeschoond en een paar kleine details aangepast. Zo heb ik bijvoorbeeld de schrijfwijze van namen gecorrigeerd: in het originele rapport ontbreekt consequent de spatie tussen voorletters en achternamen, wat voor een moderne lezer minder prettig leest. Er kan natuurlijk hier en daar wel een foutje in de uiteindelijke tekst geslopen zijn.

Mijn eigen zoektocht
Overigens ben ik zelf geen delinquent en heb ik bepaald geen nationaal-socialistische sympathieën. Mijn interesse in dit boek komt voort uit mijn fascinatie voor Kamp Duindorp. Mijn zoektocht begon dankzij de website van Hans Paijmans, Boeken die niet verloren mogen gaan. Zonder die site was ik waarschijnlijk niet zo ver gekomen; alle lof dus voor Hans en zijn werk!

TM                                                                 Afschrift.

POLITIE te 's‑GRAVENHAGE

JUSTITIËLE POLITIE

CENTRALE RECHERCHE

Bureau I

 

ONDERWERP: Onderzoek naar de drukker en uitgever van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW".

 

RAPPORT.

Naar aanleiding van een schrijven van de Procureur‑Generaal bij het Gerechtshof te 's‑Gravenhage, No.VII/19 R.P. d.d. 29 Juni 1948 en de daarbij gevoegde bescheiden, waarin wordt verzocht een onderzoek in te stellen naar de drukker en uitgever van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW", heb ik, ondergetekende, Johannes Jacobus Bartholomeus Hendrikus WIJSMAN, hoofdagent van Politie-rechercheur te 's‑Gravenhage, een onderzoek ingesteld, waaromtrent ik het volgende heb te rapporteren:

Bij onderzoek aan het Hoofdpostkantoor te 's‑Gravenhage is gebleken, dat de machtiging no. 813 tot het in ontvangst nemen van ongefrankeerde stukken op naam staat van A.W. DIJKMAN, wonende Lange Houtstraat 32 te 's‑Gravenhage. Blijkens van het personeel der Posterijen bekomen inlichtingen, is deze machtiging verleend op 26 Augustus 1946 en wordt sedert omstreeks begin Juni 1948 gebruikt tot het ontvangen van de groene intekenkaarten, als waarvan een exemplaar is gevoegd bij vorenvermeld schrijven van de Procureur-Generaal.

Ik, rapporteur, heb mij vanaf 9 Juli 1948 dagelijks aan het Hoofdpostkantoor te 's‑Gravenhage op de hoogte gesteld van het aantal ingekomen intekenkaarten. In de eerste dagen van dit onderzoek varieerde dit aantal dagelijks van ongeveer 30 tot 40 stuks. Dit aantal zakte geleidelijk af tot dat aan de datum van heden het aantal kaarten niet meer dan 4 à 5 stuks per dag bedraagt. De kaarten werden afgezonden uit alle delen van het land.

Speciaal voor wat betreft het aantal intekenaars uit 's‑Gravenhage en omstreken heb ik een nauwkeurig onderzoek ingesteld, door de namen van laatstbedoelden bij het Bevolkingsregister te laten aanvullen en de daardoor verkregen gegevens bij de Politieke Recherche Afdeling te 's‑Gravenhage te laten onderzoeken.

Uit de in deze tot op heden verkregen inlichtingen is gebleken, dat van 49 verkregen namen, waaronder zij begrepen de namen van personen, die blijkens de ingezonden kaarten naar de mening van de intekenaars belangstelling voor de uitgave zouden hebben, er 41 bij de P.R.A. te 's‑Gravenhage voorkomen als politiek delinquent.

Gebleken is, dat de juiste gegevens van A.W. DIJKMAN voormeld zijn:

Arend Willem DIJKMAN, geboren te Voorschoten, 24 April 1916, uitgever, wonende Leidseweg 254 te Voorschoten. Genoemde DIJKMAN bleek bij informatie bij de P.R.A. te 's‑Gravenhage en Leiden niet voor te komen.

Ten aanzien van het adres Lange Houtstraat 32 te 's‑Gravenhage, waaraan de intekenkaarten via de machtiging 813 werden verzonden, is gebleken, dat daar is gevestigd de Commanditaire Vennootschap A.W. DIJKMAN, Drukkers en Uitgevers. Uit een nader onderzoek, dat naar dit bedrijf werd ingesteld bij het Handelsregister en het Nederlands Beheers Instituut te 's‑Gravenhage, is gebleken, dat dit bedrijf vóór 1940 was genaamd: N.V. Boek- en Steendrukkerij S. VISKOPER. Directeuren waren S. RATZENDORFER en S. VISKOPER (Israëlieten). Als adjunct-directeur was aan deze onderneming in die tijd verbonden:

Antonie Hendricus Ludovicus ZEEMAN, geboren te Zutphen, 24 November 1876, thans wonende Edisonstraat 130 te 's‑Gravenhage.

Op 27 November 1941 werd aan het Handelsregister te 's‑Gravenhage kennis gegeven, dat krachtens Par. 7 der Verordening van de Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandse gebied van 12 Maart 1941 Verordening 48/1941 ZEEMAN voormeld gerechtigd was tot alle handelingen uit het beheer der onderneming voortvloeiende.

Op 15 Juni 1942 werd aan het Handelsregister kennis gegeven, dat ZEEMAN tot directeur van de N.V. VISKOPER was aangesteld.

Op 17 December 1943 werd aan het Handelsregister kennis gegeven, dat de naam van de onderneming is gewijzigd in de N.V. Boek- en Steendrukkerij A.H.L. ZEEMAN. Deze N.V. is opgericht blijkens afkondiging in de Nederlandse Staatscourant van 2 December 1943 No. 253. Notaris A.C. VAN MOURIK BROEKMAN.

Op 26 Juni 1945 werd ZEEMAN te 's‑Gravenhage aangehouden en als politiek delinquent geïnterneerd. De drukkerij kwam onder beheer van het Nederlandse Beheers Instituut. [onleesbaar] dit Instituut werden daarna achtereenvolgens vier bestuurders benoemd, namelijk:

1e. G.J. MOLENAAR, wonende Ananasstraat 126 op 12 Februari '46

2e. op 6 December 1946 Mr. B.H.M. GRANSJEAN en H. SCHOONBERG, die in deze domicilie kozen ten kantore van het Nederlandse Beheersinstituut, Koninginnegracht 98 te 's‑Gravenhage;

3e. Adriaan STOPPELAAR, die eveneens domicilie koos ten kantore van voormeld Instituut op 1 November 1947.

Op 29 Maart 1946 werd de inventaris van het perceel Lange Houtstraat 32 te 's-Gravenhage van het Nederlandse Beheers Instituut gekocht door:

Arend Willem DIJKMAN voormeld voor de som van f. 12.450.- Het perceel op zichzelf is een huurpand.

Blijkens inlichtingen uit het Handelsregister is daar op 10 Augustus 1946 ingeschreven de A.W. Dijkman Commanditaire Vennootschap Drukkers en Uitgevers, met als beherende vennoot A.W. DIJKMAN voormeld en een vennoot bij wijze van geldschieting. Het bedrag der gezamenlijk ingebrachte gelden is f. 4000.

Blijkens bij de Raad van Arbeid ingewonnen gegevens, werken bij dit bedrijf momenteel negen man personeel, waarvan er drie bij de P.R.A. te 's-Gravenhage voorkomen.

Teneinde een onderzoek in voormeld bedrijf te kunnen instellen, zonder dat de indruk gegeven zou kunnen worden, dat omtrent voormelde aangelegenheid een politie-onderzoek gaande was, heb ik, rapporteur, contact opgenomen met ambtenaren van de Fiscale Recherche te 's‑Gravenhage, naar aanleiding waarvan door deze ambtenaren op 30 Juli 1948 een onderzoek is ingesteld in dit bedrijf, waarbij ik tegenwoordig was.

In het kantoorlokaal trof ik ongeveer tachtig grote gesloten enveloppen aan, waarin zich, nadat ik er met toestemming één van had geopend, exemplaren bleken te bevinden van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW". Al deze enveloppen waren geadresseerd en voor verzending gereed. Aan elke enveloppe was een ingevuld postwisselformulier bevestigd, geadresseerd aan A.W. DIJKMAN, postbus 12, Den Haag. Het op de postwissels ingevulde bedrag was f. 3,75. Verder werden in het kantoor aangetroffen twee gesloten pakken, waarop vermeld stond 100 exemplaren en een dergelijk pak, dat was aangebroken, waarin zich ongeveer 50 exemplaren van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW" bevonden.

In de administratie werd een factuur aangetroffen, bestemd voor "Drukkerij Dijkman", Lange Houtstraat, Den Haag en afgezonden door de Drukkerij WALTMAN, A.J. MULDER, Koornmarkt 62, Delft. Op de factuur stond vermeld 1000 exemplaren "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW", totaal bedrag f. 884.18. Deze rekening was gedateerd 14 Juni 1948.

Arend Willem DIJKMAN voormeld, door de ambtenaren en mij, rapporteur, gehoord, verklaarde, dat de opdrachtgever tot het drukken van het boek is, de uitgeverij "DUINDOORN", gevestigd in het Torengebouw te Antwerpen en dat Directeur of eigenaar van die uitgeverij zou zijn ene VAN DE BERG. Hij verklaarde verder, dat hij met "De Duindoorn" was overeengekomen, dat hij, DIJKMAN, de druk van de boeken zou verzorgen en dat de druk in een soort licentie zou geschieden, waardoor hij verplicht was vijftien procent van de verkoopsprijs aan de "Duindoorn" te Antwerpen over te maken.

Volgens zijn verklaring is zijn bedrijf niet geheel ingericht voor de verzorging van zulk soort drukwerk, reden waarom hij het drukken, inclusief de levering van papier heeft opgedragen aan de Drukkerij WALTMAN, Koornmarkt 62 te Delft. Hij verklaarde, dat de eerste oplage duizend exemplaren bedraagt en dat de factuur, in dit rapport vorenverme!d, betrekking heeft op de levering van deze duizend boeken, waarvan hij er momenteel nog ongeveer 250 verklaarde te hebben. Hij betwijfelde, of er een tweede oplage zou kunnen volgen, gezien het feit, dat de laatste dagen zeer weinig intekenkaarten binnen kwamen en hij zeide gelukkig te zullen zijn, als hij de resterende 250 stuks zou kunnen plaatsen.

DIJKMAN verklaarde, dat hij bij het begin van de uitgave zo hier en daar eens had geïnformeerd, of personen belangstelling voor het boek hadden en dat verder de verkoop door aanbeveling van intekenaren had plaats gehad.

De oprichting van de Commanditaire Vennootschap is volgens zijn verklaring meer op formele gronden geschied, om aan verschillende bepalingen voor de grafische vakken te voldoen. Zijn vader zou de stille vennoot zijn.

Een exemplaar van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW" werd met goedvinden van A.W. DIJKMAN medegenomen en wordt bij dit rapport gevoegd.

Uit een door de Politie te Antwerpen ingesteld onderzoek is gebleken, dat de uitgeverij "De Duindoorn", alsmede de naam VAN DE BERG in het Torengebouw te Antwerpen niet bekend zijn.

Waarvan naar waarheid is opgemaakt dit rapport te ’s-Gravenhage en gesloten de 11e Augustus 1948.

 

De Hoofdagent van Politie-rechercheur,

w.g. J.J.B.G. Wijsman.

  

Gezien blz. 1 t/m 3

DE HOOFDINSPECTEUR VAN POLITIE

CHEF BUREAU I CENTRALE RECHERCHE

's-GRAVENHAGE,

w.g. J. Kalf.

"Waarvan afschrift conform"

De Adjudant van Politie,

[handtekening]

Zoals boven het rapport vermeld, maakt dit document deel uit van een dossier dat via OCR is ingelezen en vervolgens in zijn geheel als een verzameling scans online is gepubliceerd door Stichting Argus. Ter verduidelijking: alle hierin opgenomen informatie – inclusief namen, geboortedata en adressen – was al openbaar beschikbaar.

Als dit rapport je nieuwsgierigheid heeft gewekt, kan ik je van harte aanbevelen het volledige dossier via Stichting Argus te bekijken. 

Mogelijk volgen hierover binnenkort nog meer blogartikelen. Zoals op de foto’s te zien is, heb ik het boekje inmiddels weten te bemachtigen, maar ik moet het na lezing nog wel even laten bezinken.

Bronnen tot nu toe: 

Wikipedia: Kamp Duindorp

paijmans.net: Boeken die niet verloren mogen gaan

Stichting Argus: vinketouw.pdf

Nederlandse Poëzie Encyclopedie: Jan van Rheenen

Onze Taal: Wat betekent op het vinkentouw zitten?