Teekenaars

[Dit artikel is onderdeel van een reeks. Als je hier klikt, zie je alle artikelen op een rijtje.] 

“Ook de technici bekleedden in het kamp een bevoorrechte positie, de technici en de teekenaars. Zij beschikten over wat gereedschap en hadden in leege benedenhuizen simpele werkplaatsen en ateliers ingericht. Tot de taak van de technici behoorde het onderhoud van de woningen en het vervaardigen van de voorwerpen die in het kamp noodig waren, terwijl de teekenaars eenvoudige landschappen en stillevens moesten vervaardigen die door de kunsthandels in de stad verkocht konden worden.” 

Uit: De dood zit op het vinkentouw (pag. 49), Niels Jacob van Heerne

Toen ik het bovenstaande stukje las, moest ik denken aan een tekening die ik ooit uit de nalatenschap van mijn grootouders heb gekregen. Ik had die tekening al eens online gezet. Mijn grootvader was blokcommandant in Kamp Duindorp, en een flink aantal geërfde spullen had met het kamp te maken (zie hier).

 

Over de ‘teekenaar’, J. Snellinckx, kon ik toentertijd niets vinden. Tegenwoordig wel, zie bijvoorbeeld hier (zelfde handtekening op het schilderij als op de tekening). We moeten hier natuurlijk wel in het midden laten of het hier om een geïnterneerde of om een bewaker gaat. 

Als ik het goed heb, zien we op de tekening een van de poortjes van de Zeezwaluwhof in Duindorp. Ik ben laatst nog eens gaan kijken, maar aan de hand van de tekening kan ik echt niet bedenken welke van de poorten het is. Hieronder zie je twee foto’s vanaf de Houtrustweg, maart 2025.

Overigens vond ik ooit in het Haags Gemeentearchief een foto van het dichtmetselen van de Zeezwaluwhof in 1945. Die foto had ik destijds al eens gepost, maar ik kan de oorspronkelijke versie in het archief niet meer vinden (de oude link werkt niet meer). Daarom, bij wijze van herhaling, nogmaals hier.

Kleingoed uit Kamp Duindorp

Eigenaardige documentjes uit de mistige episode die Kamp Duindorp heette. Mijn grootvader Matthijs Potuijt was hier blokcommandant maar ik heb in mijn jeugd niet heel veel verhalen over die periode gehoord. 

Documentje 1 en 3 hebben ongeveer de grootte van een speelkaart, de middelste is ongeveer twee keer zo groot.

kampeergeneuchten van Duindorp 

 verzorging - ontspanning - ontwikkeling 

voogdij - muziek - cursus 

 herfst 1945

De bewoners van huis twee en tachtig 

wenschen eengsgezind en krachtig, 

hun Blokcommandant en ambtenaren 

veel heil en voorspoed in de volgende jaren. 

Dat spoedig na één Januari 

met trompet en veel bombari 

een ieder die niet z.g. “xzwaar” is 

met vrouw en kindren bij elkaar is. 

Dan is in het land, naar ons idee 

weer ieder Christenmensch tevree. 

Hard aan ’t werk is onze leus 

met ’t gehele volk; er blijft geen keus.

Voornaamheid 

Reinheid, Verbondenheid 

veel geluk in 1946 

aan fam. Potuyt 

Hagedoornpot 

voor 

zoetigheid

Uit de nagelaten foto’s: verborgen kerstpakketten

Hier zien we een losse foto van mijn grootvader Matthijs Potuijt. De foto is kennelijk rücksichtslos uit een fotoalbum geknipt; op de achterkant zijn namelijk delen van twee andere foto’s zichtbaar, met daarop makkers van het NLdH en de handgeschreven titel Kerstpakketten. Een aparte vondst, maar ook interessant om te bedenken wat er aan deze actie is voorafgegaan.

Uit de nagelaten foto’s: Hendrik Evers

Bovenstaande foto zat los in de doos met nagelaten fotoalbums en ander materiaal die ik een paar jaar geleden van een familielid kreeg. De tekst op de achterkant is lastig te lezen. Een poging: 

Fam [onleesbaar] 

Spijkerstraat 2 

Apeldoorn 

Hendrik Evers

[mogelijk een datum; een tweede paar ogen las hier 7/12/44] 

Apeldoorn 

Ik weet niet goed wat ik hiervan moet maken. Het is waarschijnlijk een familielid van mijn grootmoeder Johanna Hendrika Evers maar een zoekactie op de naam ‘Hendrik Evers’ levert niets zinnigs op. (Ik heb ook Delpher en de gemeentearchieven van Apeldoorn geraadpleegd.)

Ook van het adres word je niet veel wijzer. Hier heeft ooit ‘het villatje’ gestaan maar de boel ziet er vandaag de dag heel anders uit. De GSV‑opname onderin is van mei 2022.

Ik ga er vooralsnog van uit dat dit een doodlopende route is. Er zijn simpelweg te veel mensen geweest die Hendrik Evers hebben geheten en ik kan geen link vinden tussen Hendrik en Johanna, al zal die er ongetwijfeld zijn. 

Zie ook Uit de nagelaten foto’s: de tak Evers.

Uit de nagelaten foto’s: 5 december

In dit artikel bekijken we opnieuw een bijzondere pagina uit het eerder besproken fotoalbum. Deze pagina is volledig gewijd aan een sinterklaas­viering op 5 december, al is niet bekend in welk jaar.

We zien Sinterklaas met enkele pieten (mocht u deze beelden als aanstootgevend ervaren: de foto’s maken deel uit van het verleden en worden in die context besproken; destijds wist men simpelweg niet beter).

Op de tweede en derde foto staat mijn eerder genoemde grootvader, Matthijs Potuijt, beide keren helemaal links. Wie de andere officier is en waar deze viering precies plaatsvond, blijft een raadsel. Maar wie weet herkent iemand hier een bekend gezicht!

Uit de nagelaten foto’s: praalwagen NLdH

De bovenstaande foto komt uit hetzelfde album als de foto’s in het vorige artikel. Net als bij die foto’s ontbreekt hier elke context. Op de andere twee foto’s op deze pagina staan familieleden van mij, maar deze opname blijft een raadsel.

We zien een praalwagen met een enorme replica van de Bijbel en het logo van het Nederlandsch Leger des Heils (vergelijkbaar met de speldjes hieronder). Op de wagen zien we iemand in een uniform en een vrouw in een witte jurk. Beide mensen zijn mij onbekend maar de foto is ook niet bepaald scherp.

Voor mij draait het bij deze foto vooral om de volledigheid. Het is duidelijk dat de organisatie destijds actief aan promotie deed, al blijft onduidelijk wanneer precies. De foto’s zijn stevig vastgelijmd op de albumpagina’s, waardoor verdere aanwijzingen ontbreken. Wel staat bij een van de andere foto’s op deze pagina een datum: 1951. Misschien geeft dat een indicatie.

Uit de nagelaten foto’s: jeugdafdeling Nederlandsch Leger des Heils?

In een van de fotoalbums die ik enige tijd geleden van een familielid heb gekregen, staat een bijzondere pagina met drie foto’s van een groep meisjes in een soort uniform. Op twee van de drie foto’s is een soldate van het Nederlandsch Leger des Heils te zien. Sommige meisjes dragen een speld of insigne op hun stropdas, waarin ik het logo van het Nederlandsch Leger des Heils meen te herkennen.

Op twee van de foto’s is een banier zichtbaar, waarop na enig puzzelen de naam De Banier - Dordrecht te ontcijferen is. Dit doet vermoeden dat het hier gaat om een jeugd- of meisjesafdeling van het Korps Dordrecht van het NLdH.

Helaas herken ik niemand op de foto’s, maar wie weet komt deze pagina ooit onder de ogen van iemand die meer kan vertellen. Er staan nog meer van dit soort intrigerende pagina’s in dit album, dus wordt vervolgd!

Ik had niet gedaan dan de wijngaard gezuiverd, die de Heere aan mijn zorgen had toevertrouwd

NH Begraafplaats, Benthuizen, 5 mei 2018
Na een strijd van negen maanden, had de Heere ds Ledeboer ruimte in zijn ziel geschonken. Geen wonder, dat hij daarvan geheel vervuld was, toen hij Zondagmorgen, 8 November 1840, voor de gemeente optrad. Uit al zijn woorden sprak een diepe ernst en midden onder de preek wierp hij met grote verontwaardiging het gezangenboek en het ondertekeningsformuiier van de kansel. Tot een vrouw, die het wilde oprapen, zei dominee: „Laat het liggen; straks zullen wij het begraven."

Toen de dienst ten einde was, verzocht Ledeboer de gemeente mee te gaan naar het door hem gekochte huis. Aangekomen in de tuin van genoemd huis, zong men eerst psalm 68 : 1 en 2; daarop begroef Ledeboer de gezangen en de reglementen en zwoer de gemeente trouw bij Gods Woord.
(Digibron)

Lambertus Gerardus Cornelis Ledeboer
(Rotterdam, 30 september 1808 – Benthuizen, 21 oktober 1863)

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

De Vrouwenbond uit den Haag een dag „uit”

De Vrouwenbond uit den Haag een dag „uit”
Uit:
De Heilsbanier
Officieel orgaan van het Nederl. Leger des Heils
No. 72, zonder datum
Bron:
IISG/NEHA-collectie, International Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Eerste gebouw van het Nederl. Leger des Heils, 's-Gravenhage

Eerste gebouw van het Nederl. Leger des Heils
te 's-Gravenhage, Nieuwe Molstraat 26-28
Bev. Bijeenk., loc. Toevlucht, Reclass.bur en Barmh.post.

Uit:
De Heilsbanier
Officieel orgaan van het Nederl. Leger des Heils
Eerste Jaargang, No. 1, November 1921
Bron:
IISG/NEHA-collectie, International Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto's: afscheidsrede ds. A. Potuyt

Afscheidsrede ds. A. Potuyt.
Gisteravond nam in het kerkgebouw aan de Slachthuiskade de predikant der Ledeboeriaansche Gemeente ds. A. Potuyt afscheid van zijn Gemeente als gevolg van langdurige oneenigheid tusschen den leeraar, den kerkeraad en de Gemeente.
Was de opkomst in de gewone godsdienstoefeningen niet groot, thans was het kerkgebouw geheel gevuld, er waren veel nieuwsgierigen. Onder het zingen van Psalm 84:3 (oude berijming) beklom ds. Potuyt den kansel, sprak na het lezen van een gedeelte van Lucas 4 den zegen uit en nadat andermaal gezongen was Psalm 119:25, begon hij met te zeggen, dat nu het kritieke punt gekomen was, dat voor zijn menschelijk gevoel niet aangenaam was, omdat hij in het geheele land in opspraak gekomen en in de dagbladen de oorzaak van zijn heengaan bekend gemaakt is. Doch de leeraar wenschte in dezen voor hem zoo moeilijken weg de woorden van Luther tot de zijne te maken: „Hier sta ik, ik kan niet anders, God helpe mij." Ik heb, ging de leeraar verder, 5 1/2 jaar met veel gebrek onder u gearbeid, en wat dan wel de oorzaak is van mijn heengaan? Het antwoord, zegt spr., is te vinden in het woord der Schrift, waarbij hij verder de Gemeente zal bepalen en wel bij Lucas 4 :43, waar staat: „Maar Hij zeide tot hen: Ik moet ook andere steden het Evangelie van het koninkriik Gods verkondigen want daartoe ben Ik uitgezonden."
Na gebed en het zingen van Psalm 34:1 en 4 behandelde de leeraar achtereenvolgens drie punten, Christus als Prediker, hoe, waar en door wien Hij predikt. Dit nader toelichtend, betoogde hij, dat hij zich geroepen gevoelde het evangelie te verkondigen aan alle in zichzelf verlorenen, doch gelijk de Apostelen en de Profeeten, zooals God het wil, van zichzelven onbekwaam, doch geheel afhankelijk van de hulp des Heeren.
Alsnu richtte de leeraar na het zingen van Psalm 42:2 een woord van vermaan aan de Gemeente en zeide: Ik ben gebonden geworden, gelijk Izaäk op het hout gebonden was, en daar het evangelie niet gebonden is, vond ik reden, na veel strijd en gedachtig aan het Woord der Schrift: „Gaat uit het midden van haar", om dezen stap te doen en anderen het evangelie te verkondigen. Ik heb u den vollen raad Gods verkondigd en ben vrij van uw bloed.
En tot den kerkeraad zich richtend, zeide spr., dat er veel wrijving is geweest, doch dat allen voor God hun schuld moesten belijden. Ik ga heen, — zei hij — zonder middelen van bestaan, doch God zal voor mij zorgen, daar Hij wil dat ik gaan zal.
Ten slotte droeg de scheidende leeraar de herderlooze Gemeente in het gebed op en werd gezongen Psalm 115:5.
Eer de zegenbede uitgesproken werd, nam ouderling Wemer het woord, om de handelingen van den kerkeraad te rechtvaardigen en dankte verder den leeraar voor al wat hij in het belang der gemeente verricht heeft.

---

Rotterdamsch Nieuwsblad, 02-03-1915
Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto's: faillissement M.J. Potuijt, 1932

Faillissement M.J. Potuijt, kantoorbediende, Hoefkade 401, Den Haag
Haagsche Courant, 1 april 1932

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto's: hoe de geschiedenis zich herhaalt

Het is natuurlijk een cliché om te stellen dat de geschiedenis zich herhaalt, maar tijdens de speurtocht naar aanleiding van de nagelaten foto's, blijkt hier toch wel sprake van een verhaal dat zich over de generaties heen lijkt te herhalen. Na wat onderzoek bleek dat Johanna Evers het kind was van een ongehuwde moeder. In 1929 werd ze zelf ongehuwd moeder. Nu is dat anno nu niet zo heel schokkend maar in 1907 en 1929 was dat andere koek.

Zo staat op de website van Canon Maatschappelijke opvang Nederland:

Van oudsher vormden ongehuwde zwangere vrouwen een kwetsbare groep. Seks voor het huwelijk was taboe, maar het gebeurde, vrijwillig of niet. Een ‘gevallen vrouw’ was een schande voor de familie. Ze werd door haar familie verstoten en wie werkte werd ontslagen (ongehuwde zwangerschappen kwamen veel voor onder dienstbodes). Ze stond met haar kind op straat: het verdiende loon voor haar ‘hoerige gedrag’.

Rond 1850 begonnen gegoede burgers zich om deze ‘gevallen’ vrouwen te bekommeren. In 1848 richtten ds. Ottho Gerhard Heldring en diacones Petronella Voûte in Zetten het Asyl Steenbeek op, bedoeld voor ongehuwde moeders, prostituees die uit het vak wilden en ex-gevangenen die anders in de prostitutie belandden. De hulpverlening ging hand in hand met prostitutiebestrijding. Jonge moeders werden onderworpen aan een streng resocialisatieprogramma waarin het aankweken van zondebesef centraal stond, gecombineerd met scholing en kinderopvang. Zo’n paternalistisch beschavingsoffensief zou vandaag de dag ondenkbaar zijn, maar voor de meisjes destijds was het misschien wel de enige aanvaardbare uitweg uit de penarie. Het initiatief vond navolging, aanvankelijk vooral in protestantse kring, later ook onder katholieken. De tehuizen werden hoofdzakelijk gefinancierd uit giften via de kerk. Overheidssteun was een zeldzaamheid.

Als je zoiets leest, kun je zoveel decennia later nog steeds plaatsvervangend droevig worden.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto’s: de tak Evers

Zoals uit de eerste recap van de nagelaten foto’s bleek, is Matthijs Potuijt op 15 juli 1931 getrouwd met Johanna Evers. Op de huwelijksakte staat als moeder van de bruid Henderika Geertruida Hillegonda Evers vermeld.

Deze combinatie van voornamen is kennelijk zo uniek dat er maar één persoon met die naam is (geweest) in Nederland. Henderika is op 30 november 1873 geboren in Oudezijl, gemeente Nieuweschans.*

De clou is natuurlijk dat Evers haar meisjesnaam is. Oftewel, Johanna was het kind van een ongehuwde moeder (zie ook hier).

De aangifte van geboorte is gedaan door de waarnemend Directeur van het Rijksziekenhuis te Leiden:

Links in de marge staat de tekst:
"Bij akte d.d. 26-02-1909 voor den Ambtenaar van den burgerlijken Stand te Amsterdam verleden, heeft Henderika Geertruida Hillegonda Evers verklaard te erkennen het kind in nevenstaande akte vermeld."

Het volgende document uit de eigen verzameling spreekt boekdelen. In 1929 is door de Voogdijraad Amsterdam bij het Bureau Bevolking van de Gemeente Amsterdam geïnformeerd naar het adres van Henderika. Uit de notitie linksonder op het papiertje blijkt dat ze al bijna twintig jaar daarvoor, op 19 april 1910, is overleden.

Voortschrijdend inzicht ... hieruit blijkt dat de dame naast het meisje op de foto in het artikel Ferrotypie, circa 1910 waarschijnlijk niet de moeder van het meisje is, en dat Johanna al vrij snel na haar geboorte onder voogdij is geplaatst. Geen idee of deze lijn nog verder kan worden uitgezocht. Wordt misschien vervolgd.

---

We maken hier even een sprong. Er zit nog een flink gat in de kennis maar gaandeweg wordt steeds meer duidelijk. In het Haags Gemeentearchief, Bevolkings­register 1913-1913 vinden we nog dit cryptische document, dat hopelijk later iets duidelijker wordt:

En in het Rotterdamse Stadsarchief weer een mooie gezinskaart:

Op deze kaart staan inmiddels al twee kinderen vermeld. De eerste is Matthijs Johannes Hendrikus, geboren 22 augustus 1929 in Utrecht en de tweede is Adriana Geertruida, geboren 14 december 1930 in Rotterdam. Ook op deze kaart staat de verhuizing naar Den Haag op 15 juli 1931 vermeld.

---

Op de gezinskaart van het Stadsarchief Den Haag is de naam van Adriana Geertruida Evers inmiddels veranderd in Adriana Geertruida Potuijt; ze is 'gewettigd' door het huwelijk.

---

* De ansichtkaart uit 'Ouderzijl' is afkomstig van de erg leuke site oudezijlbadnieuweschans.nl

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Zakboekje sergeant M.J. Potuijt, 22e Regiment Infanterie

Het zakboekje van sergeant M.J. Potuijt, 22e Regiment Infanterie, lichting 1918, is een beetje een fremdkörper (pardon my French) is de doos met nagelaten foto's en documenten. Ook chronologisch is het wat lastig te plaatsen: het is door de jaren heen aangepast en bijgewerkt, bijvoorbeeld met een lastgeving voor opkomst met spoed uit 1933. De verschillende woonadressen zijn steeds bijgewerkt, tot 1939 aan toe.

Niet alle pagina's zijn gescand, alleen de pagina's waarop iets met de hand is genoteerd of ingevuld.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.