Het boek
De dood zit op het vinketouw van Niels Jacob van Heerne (waarschijnlijk een pseudoniem van Jan van Rheenen) is buitengewoon moeilijk te vinden. Het werd illegaal gedrukt en uitgegeven en was als nieuw boek nooit verkrijgbaar in reguliere boekhandels. Sterker nog, het stond op een soort zwarte lijst van de Centrale Veiligheidsdienst (CVD), een Nederlandse veiligheidsdienst die in 1946 werd opgericht als opvolger van het Bureau Nationale Veiligheid (BNV). In 1949 werd de CVD op haar beurt vervangen door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD).
Het boek beschrijft het verblijf van een delinquent in Kamp Duindorp, direct na de Tweede Wereldoorlog. Volgens de autoriteiten zou het werkje met name interessant zijn voor andere delinquenten, mensen die tijdens de oorlog aan de verkeerde kant stonden, communisten en andere staatsgevaarlijke individuen. Geïnteresseerden konden zich via intekenkaarten aanmelden voor een exemplaar.
Spionage door de CVD
Stichting Argus, een onafhankelijk onderzoeks- en persbureau, heeft een volledig CVD/BVD-dossier over het boek en de intekenaars weten te achterhalen en online gepubliceerd. Hieruit blijkt dat de CVD al snel zicht had op lijsten met namen van mensen die een intekenkaart hadden ingevuld en verstuurd naar een specifiek postbusnummer in Den Haag. Het onderstaande rapport beslaat slechts drie van de 144 pagina’s uit de pdf op de site van Argus, maar biedt een fascinerend inkijkje in de diepgravende manier waarop de CVD het boek, de uitgever en drukker, en de intekenaars en andere geïnteresseerden in de gaten hield.
De pdf bevat tekst die via OCR is ingelezen. Ik heb de pagina’s 63 t/m 65 (volgens de pdf‑telling) gekopieerd, enigszins opgeschoond en een paar kleine details aangepast. Zo heb ik bijvoorbeeld de schrijfwijze van namen gecorrigeerd: in het originele rapport ontbreekt consequent de spatie tussen voorletters en achternamen, wat voor een moderne lezer minder prettig leest. Er kan natuurlijk hier en daar wel een foutje in de uiteindelijke tekst geslopen zijn.
Mijn eigen zoektocht
Overigens ben ik zelf geen delinquent en heb ik bepaald geen nationaal-socialistische sympathieën. Mijn interesse in dit boek komt voort uit mijn fascinatie voor Kamp Duindorp. Mijn zoektocht begon dankzij de website van Hans Paijmans, Boeken die niet verloren mogen gaan. Zonder die site was ik waarschijnlijk niet zo ver gekomen; alle lof dus voor Hans en zijn werk!
TM Afschrift.
POLITIE te 's‑GRAVENHAGE
JUSTITIËLE POLITIE
CENTRALE RECHERCHE
Bureau I
ONDERWERP: Onderzoek naar de drukker en uitgever van
het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW".
RAPPORT.
Naar aanleiding van een schrijven van de Procureur‑Generaal bij
het Gerechtshof te 's‑Gravenhage, No.VII/19 R.P. d.d. 29 Juni 1948 en de
daarbij gevoegde
bescheiden, waarin
wordt verzocht een onderzoek in te stellen naar de drukker en uitgever van het
boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW", heb ik, ondergetekende,
Johannes Jacobus Bartholomeus Hendrikus WIJSMAN, hoofdagent van
Politie-rechercheur te 's‑Gravenhage, een onderzoek ingesteld, waaromtrent ik
het volgende heb te rapporteren:
Bij onderzoek aan het Hoofdpostkantoor te 's‑Gravenhage is
gebleken, dat de machtiging no. 813 tot het in ontvangst nemen van
ongefrankeerde stukken op naam staat van A.W. DIJKMAN, wonende Lange Houtstraat 32 te 's‑Gravenhage. Blijkens van het personeel der Posterijen bekomen inlichtingen,
is deze machtiging verleend op 26 Augustus 1946 en wordt sedert omstreeks begin
Juni 1948 gebruikt tot het ontvangen van de groene intekenkaarten, als waarvan
een exemplaar is gevoegd bij vorenvermeld schrijven van de Procureur-Generaal.
Ik, rapporteur, heb mij vanaf 9 Juli 1948 dagelijks aan het Hoofdpostkantoor
te 's‑Gravenhage op de hoogte gesteld van het aantal ingekomen intekenkaarten.
In de eerste dagen van dit onderzoek varieerde dit aantal dagelijks van ongeveer 30 tot 40 stuks. Dit aantal zakte geleidelijk af tot dat aan de datum van heden
het aantal kaarten niet meer dan 4 à 5 stuks per dag bedraagt. De kaarten werden
afgezonden uit alle delen van het land.
Speciaal voor wat betreft het aantal intekenaars uit 's‑Gravenhage
en omstreken heb ik een nauwkeurig onderzoek ingesteld, door de namen van
laatstbedoelden bij het Bevolkingsregister te laten aanvullen en de daardoor
verkregen gegevens bij de Politieke Recherche Afdeling te 's‑Gravenhage te
laten onderzoeken.
Uit de in deze tot op heden verkregen inlichtingen is gebleken,
dat van 49 verkregen namen, waaronder zij begrepen de namen van personen, die
blijkens de ingezonden kaarten naar de mening van de intekenaars belangstelling
voor de uitgave zouden hebben, er 41 bij de P.R.A. te 's‑Gravenhage voorkomen
als politiek delinquent.
Gebleken is, dat de juiste gegevens van A.W. DIJKMAN voormeld
zijn:
Arend Willem DIJKMAN, geboren te Voorschoten, 24 April 1916, uitgever, wonende Leidseweg 254 te Voorschoten. Genoemde DIJKMAN bleek
bij informatie bij de P.R.A. te 's‑Gravenhage en Leiden niet voor te komen.
Ten aanzien van het adres Lange Houtstraat 32 te 's‑Gravenhage,
waaraan de intekenkaarten via de machtiging 813 werden verzonden, is gebleken,
dat daar is gevestigd de Commanditaire Vennootschap A.W. DIJKMAN, Drukkers en Uitgevers.
Uit een nader onderzoek, dat naar dit bedrijf werd ingesteld bij het
Handelsregister en het Nederlands Beheers Instituut te 's‑Gravenhage, is gebleken,
dat dit bedrijf vóór 1940 was genaamd: N.V. Boek- en Steendrukkerij S. VISKOPER.
Directeuren waren S. RATZENDORFER en S. VISKOPER (Israëlieten). Als
adjunct-directeur was aan deze onderneming in die tijd verbonden:
Antonie Hendricus Ludovicus ZEEMAN, geboren te
Zutphen, 24 November 1876, thans wonende Edisonstraat 130 te 's‑Gravenhage.
Op 27 November 1941 werd aan het Handelsregister te 's‑Gravenhage
kennis gegeven, dat krachtens Par. 7 der Verordening van de Rijkscommissaris
voor het bezette Nederlandse gebied van 12 Maart 1941 Verordening 48/1941 ZEEMAN
voormeld gerechtigd was tot alle handelingen uit het beheer der onderneming voortvloeiende.
Op 15 Juni 1942 werd aan het Handelsregister kennis gegeven,
dat ZEEMAN tot directeur van de N.V. VISKOPER was aangesteld.
Op 17 December 1943 werd aan het Handelsregister kennis gegeven,
dat de naam van de onderneming is gewijzigd in de N.V. Boek- en Steendrukkerij A.H.L. ZEEMAN. Deze N.V. is opgericht blijkens afkondiging in de Nederlandse Staatscourant van 2 December 1943 No. 253. Notaris A.C. VAN MOURIK BROEKMAN.
Op 26 Juni 1945 werd ZEEMAN te 's‑Gravenhage aangehouden en
als politiek delinquent geïnterneerd. De drukkerij kwam onder beheer van het Nederlandse
Beheers Instituut. [onleesbaar] dit Instituut werden daarna achtereenvolgens
vier bestuurders benoemd, namelijk:
1e. G.J. MOLENAAR, wonende Ananasstraat 126 op 12 Februari '46
2e. op 6 December 1946 Mr. B.H.M. GRANSJEAN en H. SCHOONBERG,
die in deze domicilie kozen ten kantore van het Nederlandse Beheersinstituut, Koninginnegracht 98 te 's‑Gravenhage;
3e. Adriaan STOPPELAAR, die eveneens domicilie koos
ten kantore van voormeld Instituut op 1 November 1947.
Op 29 Maart 1946 werd de inventaris van het perceel
Lange Houtstraat 32 te 's-Gravenhage van het Nederlandse Beheers Instituut
gekocht door:
Arend Willem DIJKMAN voormeld voor de som van
f. 12.450.- Het perceel op zichzelf is een huurpand.
Blijkens inlichtingen uit het Handelsregister is daar op 10 Augustus 1946 ingeschreven de A.W. Dijkman Commanditaire Vennootschap Drukkers en
Uitgevers, met als beherende vennoot A.W. DIJKMAN voormeld en een vennoot bij
wijze van geldschieting. Het bedrag der gezamenlijk ingebrachte gelden is f. 4000.
Blijkens bij de Raad van Arbeid ingewonnen gegevens, werken
bij dit bedrijf momenteel negen man personeel, waarvan er drie bij de P.R.A. te
's-Gravenhage voorkomen.
Teneinde een onderzoek in voormeld bedrijf te kunnen
instellen, zonder dat de indruk gegeven zou kunnen worden, dat omtrent
voormelde aangelegenheid een politie-onderzoek gaande was, heb ik, rapporteur,
contact opgenomen met ambtenaren van de Fiscale Recherche te 's‑Gravenhage,
naar aanleiding waarvan door deze ambtenaren op 30 Juli 1948 een
onderzoek is ingesteld in dit bedrijf, waarbij ik tegenwoordig was.
In het kantoorlokaal trof ik ongeveer tachtig grote gesloten
enveloppen aan, waarin zich, nadat ik er met toestemming één van had geopend,
exemplaren bleken te bevinden van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW".
Al deze enveloppen waren geadresseerd en voor verzending gereed. Aan elke
enveloppe was een ingevuld postwisselformulier bevestigd, geadresseerd aan A.W. DIJKMAN, postbus 12, Den Haag. Het op de postwissels ingevulde bedrag was
f. 3,75. Verder werden in het kantoor aangetroffen twee gesloten pakken, waarop
vermeld stond 100 exemplaren en een dergelijk pak, dat was aangebroken, waarin
zich ongeveer 50 exemplaren van het boek "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW"
bevonden.
In de administratie werd een factuur aangetroffen, bestemd voor
"Drukkerij Dijkman", Lange Houtstraat, Den Haag en afgezonden door de
Drukkerij WALTMAN, A.J. MULDER, Koornmarkt 62, Delft. Op de factuur stond
vermeld 1000 exemplaren "DE DOOD ZIT OP HET VINKETOUW", totaal
bedrag f. 884.18. Deze rekening was gedateerd 14 Juni 1948.
Arend Willem DIJKMAN voormeld, door de ambtenaren en mij, rapporteur,
gehoord, verklaarde, dat de opdrachtgever tot het drukken van het boek is, de
uitgeverij "DUINDOORN", gevestigd in het Torengebouw te
Antwerpen en dat Directeur of eigenaar van die uitgeverij zou zijn ene VAN DE BERG. Hij verklaarde verder, dat hij met "De Duindoorn"
was overeengekomen, dat hij, DIJKMAN, de druk van de boeken zou verzorgen en
dat de druk in een soort licentie zou geschieden, waardoor hij verplicht was
vijftien procent van de verkoopsprijs aan de "Duindoorn" te Antwerpen
over te maken.
Volgens zijn verklaring is zijn bedrijf niet geheel
ingericht voor de verzorging van zulk soort drukwerk, reden waarom hij het
drukken, inclusief de levering van papier heeft opgedragen aan de Drukkerij WALTMAN, Koornmarkt 62 te Delft. Hij verklaarde, dat de eerste oplage duizend
exemplaren bedraagt en dat de factuur, in dit rapport vorenverme!d, betrekking
heeft op de levering van deze duizend boeken, waarvan hij er momenteel nog
ongeveer 250 verklaarde te hebben. Hij betwijfelde, of er een tweede oplage zou
kunnen volgen, gezien het feit, dat de laatste dagen zeer weinig intekenkaarten
binnen kwamen en hij zeide gelukkig te zullen zijn, als hij de resterende 250 stuks zou kunnen plaatsen.
DIJKMAN verklaarde, dat hij bij het begin van de uitgave zo
hier en daar eens had geïnformeerd, of personen belangstelling voor het boek
hadden en dat verder de verkoop door aanbeveling van intekenaren had plaats
gehad.
De oprichting van de Commanditaire Vennootschap is volgens zijn
verklaring meer op formele gronden geschied, om aan verschillende bepalingen
voor de grafische vakken te voldoen. Zijn vader zou de stille vennoot zijn.
Een exemplaar van het boek "DE DOOD ZIT OP
HET VINKETOUW" werd met goedvinden van A.W. DIJKMAN medegenomen en wordt
bij dit rapport gevoegd.
Uit een door de Politie te Antwerpen ingesteld onderzoek is
gebleken, dat de uitgeverij "De Duindoorn", alsmede de naam
VAN DE BERG in het Torengebouw te Antwerpen niet bekend zijn.
Waarvan naar waarheid is opgemaakt dit rapport te ’s-Gravenhage
en gesloten de 11e Augustus 1948.
De Hoofdagent van Politie-rechercheur,
w.g. J.J.B.G. Wijsman.
Gezien blz. 1 t/m 3
DE HOOFDINSPECTEUR VAN POLITIE
CHEF BUREAU I CENTRALE RECHERCHE
's-GRAVENHAGE,
w.g. J. Kalf.
"Waarvan afschrift conform"
De Adjudant van Politie,
[handtekening]
Zoals boven het rapport vermeld, maakt dit document deel uit van een dossier dat via OCR is ingelezen en vervolgens in zijn geheel als een verzameling scans online is gepubliceerd door Stichting Argus. Ter verduidelijking: alle hierin opgenomen informatie – inclusief namen, geboortedata en adressen – was al openbaar beschikbaar.
Als dit rapport je nieuwsgierigheid heeft gewekt, kan ik je van harte aanbevelen het volledige dossier via Stichting Argus te bekijken.
Mogelijk volgen hierover binnenkort nog meer blogartikelen. Zoals op de foto’s te zien is, heb ik het boekje inmiddels weten te bemachtigen, maar ik moet het na lezing nog wel even laten bezinken.
Bronnen tot nu toe:
