Uit de nagelaten foto’s: officieren NLdH

Een prachtige groepsfoto van officieren van het Nederlandsch Leger des Heils, helaas zonder datum. Ook deze foto zat los in een doos met nagelaten foto’s, albums en andere memorabilia.

Ik herken in ieder geval mijn grootvader Matthijs Potuijt (in het midden, voor de man die op de achterste rij uitsteekt) en mijn grootmoeder Johanna Evers (tweede rij, derde van rechts, met een hand op haar schouder).

Verder lijkt de vrouw die helemaal links staat de persoon te zijn die we eerder zagen bij de groep meisjes van De Banier al oogt ze hier iets ouder. Helemaal rechts, zittend, zien we de tot nu toe onbekende man die ook op de 5 december-foto’s voorkomt. 

Tot slot vermoed ik dat de vrouw die zittend als tweede van links te zien is, mevrouw G. Maste is, weduwe van Gustaaf Maste, de oprichter van het Nederlandsch Leger des Heils. Ik meen me vaag te herinneren dat zij soms liefkozend ‘Oma Maste’ werd genoemd. De dame links van haar zou mogelijk G.J. Kerkhoven kunnen zijn. Deze aanname baseer ik op een foto van haar op een strooibiljet van het NLdH dat ik eerder heb gescand, al ben ik daar niet helemaal zeker van.

Uit de nagelaten foto’s: Hendrik Evers

Bovenstaande foto zat los in de doos met nagelaten fotoalbums en ander materiaal die ik een paar jaar geleden van een familielid kreeg. De tekst op de achterkant is lastig te lezen. Een poging: 

Fam [onleesbaar] 

Spijkerstraat 2 

Apeldoorn 

Hendrik Evers

[mogelijk een datum; een tweede paar ogen las hier 7/12/44] 

Apeldoorn 

Ik weet niet goed wat ik hiervan moet maken. Het is waarschijnlijk een familielid van mijn grootmoeder Johanna Hendrika Evers maar een zoekactie op de naam ‘Hendrik Evers’ levert niets zinnigs op. (Ik heb ook Delpher en de gemeentearchieven van Apeldoorn geraadpleegd.)

Ook van het adres word je niet veel wijzer. Hier heeft ooit ‘het villatje’ gestaan maar de boel ziet er vandaag de dag heel anders uit. De GSV‑opname onderin is van mei 2022.

Ik ga er vooralsnog van uit dat dit een doodlopende route is. Er zijn simpelweg te veel mensen geweest die Hendrik Evers hebben geheten en ik kan geen link vinden tussen Hendrik en Johanna, al zal die er ongetwijfeld zijn. 

Zie ook Uit de nagelaten foto’s: de tak Evers.

Uit de nagelaten foto’s: Poelestraat, Goningen

In een ander nagelaten album (ik noem dit maar ‘het grijze album’) vinden we een pagina met vijf foto’s. Op twee van de foto’s zijn makkers van het Nederlandsch Leger des Heils te zien. Op de laatste foto meen ik mijn grootmoeder Johanna Evers te herkennen (vierde van links met bril en handtasje in de linkerhand).

Dankzij de geschilderde muurreclame van ‘Fa. E. Mulder, Bedden’ kon ik achterhalen waar deze foto is genomen. Via Delpher vond ik één treffer voor ‘Fa. E. Mulder, Bedden’, en wel de volgende (Nieuwsblad van het Noorden, 12‑03‑1956):

Poelestraat 46-48 in Groningen dus. Dankzij Google Street View blijkt dat inderdaad de juiste locatie te zijn, zie de screenshot hieronder. De gevels links zijn nagenoeg onveranderd.

In de tijd dat deze foto’s zijn gemaakt, woonden mijn grootouders overigens nog in Duindorp (Den Haag) maar ze hebben hun laatste jaren in Groningen doorgebracht. Het NLdH had korpsen in Rotterdam, Den Haag, Dordrecht, Groningen, Leeuwarden en Rotterdam.

De Vrouwenbond uit den Haag een dag „uit”

De Vrouwenbond uit den Haag een dag „uit”
Uit:
De Heilsbanier
Officieel orgaan van het Nederl. Leger des Heils
No. 72, zonder datum
Bron:
IISG/NEHA-collectie, International Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto's: hoe de geschiedenis zich herhaalt

Het is natuurlijk een cliché om te stellen dat de geschiedenis zich herhaalt, maar tijdens de speurtocht naar aanleiding van de nagelaten foto's, blijkt hier toch wel sprake van een verhaal dat zich over de generaties heen lijkt te herhalen. Na wat onderzoek bleek dat Johanna Evers het kind was van een ongehuwde moeder. In 1929 werd ze zelf ongehuwd moeder. Nu is dat anno nu niet zo heel schokkend maar in 1907 en 1929 was dat andere koek.

Zo staat op de website van Canon Maatschappelijke opvang Nederland:

Van oudsher vormden ongehuwde zwangere vrouwen een kwetsbare groep. Seks voor het huwelijk was taboe, maar het gebeurde, vrijwillig of niet. Een ‘gevallen vrouw’ was een schande voor de familie. Ze werd door haar familie verstoten en wie werkte werd ontslagen (ongehuwde zwangerschappen kwamen veel voor onder dienstbodes). Ze stond met haar kind op straat: het verdiende loon voor haar ‘hoerige gedrag’.

Rond 1850 begonnen gegoede burgers zich om deze ‘gevallen’ vrouwen te bekommeren. In 1848 richtten ds. Ottho Gerhard Heldring en diacones Petronella Voûte in Zetten het Asyl Steenbeek op, bedoeld voor ongehuwde moeders, prostituees die uit het vak wilden en ex-gevangenen die anders in de prostitutie belandden. De hulpverlening ging hand in hand met prostitutiebestrijding. Jonge moeders werden onderworpen aan een streng resocialisatieprogramma waarin het aankweken van zondebesef centraal stond, gecombineerd met scholing en kinderopvang. Zo’n paternalistisch beschavingsoffensief zou vandaag de dag ondenkbaar zijn, maar voor de meisjes destijds was het misschien wel de enige aanvaardbare uitweg uit de penarie. Het initiatief vond navolging, aanvankelijk vooral in protestantse kring, later ook onder katholieken. De tehuizen werden hoofdzakelijk gefinancierd uit giften via de kerk. Overheidssteun was een zeldzaamheid.

Als je zoiets leest, kun je zoveel decennia later nog steeds plaatsvervangend droevig worden.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto’s: de tak Evers

Zoals uit de eerste recap van de nagelaten foto’s bleek, is Matthijs Potuijt op 15 juli 1931 getrouwd met Johanna Evers. Op de huwelijksakte staat als moeder van de bruid Henderika Geertruida Hillegonda Evers vermeld.

Deze combinatie van voornamen is kennelijk zo uniek dat er maar één persoon met die naam is (geweest) in Nederland. Henderika is op 30 november 1873 geboren in Oudezijl, gemeente Nieuweschans.*

De clou is natuurlijk dat Evers haar meisjesnaam is. Oftewel, Johanna was het kind van een ongehuwde moeder (zie ook hier).

De aangifte van geboorte is gedaan door de waarnemend Directeur van het Rijksziekenhuis te Leiden:

Links in de marge staat de tekst:
"Bij akte d.d. 26-02-1909 voor den Ambtenaar van den burgerlijken Stand te Amsterdam verleden, heeft Henderika Geertruida Hillegonda Evers verklaard te erkennen het kind in nevenstaande akte vermeld."

Het volgende document uit de eigen verzameling spreekt boekdelen. In 1929 is door de Voogdijraad Amsterdam bij het Bureau Bevolking van de Gemeente Amsterdam geïnformeerd naar het adres van Henderika. Uit de notitie linksonder op het papiertje blijkt dat ze al bijna twintig jaar daarvoor, op 19 april 1910, is overleden.

Voortschrijdend inzicht ... hieruit blijkt dat de dame naast het meisje op de foto in het artikel Ferrotypie, circa 1910 waarschijnlijk niet de moeder van het meisje is, en dat Johanna al vrij snel na haar geboorte onder voogdij is geplaatst. Geen idee of deze lijn nog verder kan worden uitgezocht. Wordt misschien vervolgd.

---

We maken hier even een sprong. Er zit nog een flink gat in de kennis maar gaandeweg wordt steeds meer duidelijk. In het Haags Gemeentearchief, Bevolkings­register 1913-1913 vinden we nog dit cryptische document, dat hopelijk later iets duidelijker wordt:

En in het Rotterdamse Stadsarchief weer een mooie gezinskaart:

Op deze kaart staan inmiddels al twee kinderen vermeld. De eerste is Matthijs Johannes Hendrikus, geboren 22 augustus 1929 in Utrecht en de tweede is Adriana Geertruida, geboren 14 december 1930 in Rotterdam. Ook op deze kaart staat de verhuizing naar Den Haag op 15 juli 1931 vermeld.

---

Op de gezinskaart van het Stadsarchief Den Haag is de naam van Adriana Geertruida Evers inmiddels veranderd in Adriana Geertruida Potuijt; ze is 'gewettigd' door het huwelijk.

---

* De ansichtkaart uit 'Ouderzijl' is afkomstig van de erg leuke site oudezijlbadnieuweschans.nl

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Uit de nagelaten foto's: eerste recapitulatie

Je kunt een hoop leren uit zo'n doos met oude foto's en papieren, vooral als je daarnaast ook nog wat in online archieven gaat snuffelen. Om te beginnen staat er een mooie scan online van de de geboorteaangifte van mijn grootvader:

In het Stadsarchief Rotterdam is ook een zogenaamde 'gezinskaart' te vinden waaruit blijkt dat Matthijs een tijd bij zijn elf jaar oudere broer Arie Potuijt heeft ingewoond en in die tijd kantoorbediende was:

Verder kun je via de site Open Archieven ook veel te weten komen ...

... zoals de namen van overgrootouders ...

... of informatie over eerdere huwelijken.

Dat eerste huwelijk is kennelijk een familiegeheim geweest, ik heb in elk geval nooit iets gehoord over een eerder huwelijk met Gerritje van Osnabrugge. Mijn grootmoeder is Johanne Hendrika Evers, oftewel deze dame.

---

Over Gerritje is behalve een geboortedatum sowieso niet heel veel te vinden.

Na lang zoeken in het Utrechts Archief heb ik nog wel een inschrijving van de echtscheidingsbeschikking in de registers van de burgerlijke stand kunnen vinden.

Sleutelbegrippen zijn hier "bij exploit van den deurwaarder", "bij verstek gewezen vonnis", "woonplaats onbekend" (Gerritje) en "beroep en woonplaats onbekend" (Matthijs). Allemaal erg duister dus. Van de vermelding in de Nederlandsche staatscourant word je wel iets wijzer.

"Bij vonnis van de arrondissementsrechtbank te 's Gravenhage dd. 28 Maart 1929 is het huwelijk tusschen Gerritje van Osnabrugge, dienstbode, wonende te 's Gravenhage, en Matthijs Johannes Potuyt, zonder bekende woon- of verblijfplaats, dd. 24 Maart 1921 te Utrecht gesloten, door echtscheiding ontbonden verklaard.
't Welk certificeert,
(Kosteloos.) De Procureur van Eischeres
(1831/9) Mr. J. M. J. F. Andreoli."

Hier zijn eigenaardig genoeg wel het beroep en de woonplaats van Gerritje bekend. Uit het bericht blijkt ook dat zij de 'eischeres' was, wat de boel nog veel spannender maakt. Overigens is 'Potuyt' hier met een y geschreven, iets wat wel vaker leek te gebeuren. Daarover later misschien meer.

---

Mattijs duikt in elk geval twee jaar later weer op in Rotterdam, waar hij trouwt met Johanna Evers.

De omstandigheden die tot de echtscheiding hebben geleid en de periode tussen de scheiding en het tweede huwelijk lijken in de mist van de tijd verdwenen. Er is nog wel een gezinskaart in het Stadsarchief Rotterdam te vinden waarop verwezen wordt naar de eerdere gezinskaart (bovenin deze post) en waarop verhuizingen naar Utrecht (1930) en later naar Den Haag (1931) worden vermeld. Inmiddels is hij handelsreiziger.

De huwelijksdatum 15 juli 1931 is ook de datum van verhuizing naar Den Haag.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Moeder op 18-jarige leeftijd

Uit de nagelaten foto's, deel 3. Het meisje dat als kleuter op deze foto staat, ongeveer 15 jaar later.
De geboortedatum is 1907 dus deze foto moet anno 1925 zijn.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.

Ferrotypie, circa 1910

Uit de eerder genoemde doos met oude familiefoto’s en verschillende andere documentjes: een kleine ferrotypie van circa 4x6 cm. Het is de enige ferrotypie in de doos dus een vreemde eend in de bijt. Gezien de andere foto’s vermoed ik dat het meisje mijn grootmoeder is, geboren in 1907 in Leiden. Ze ziet eruit als een jaar of drie, wat de foto ongeveer in 1910 plaatst. Bij het determineren heb ik gebruikgemaakt van het geweldige Handboek herkennen fotografische en fotomechanische procedés, waarin ook een paar andere eigenschappen worden beschreven van latere ferrotypieën. Daaruit blijkt dat 1910 een aardige schatting zou moeten zijn.

Het beeld is natuurlijk spiegelverkeerd, wat goed te zien is aan het bord waarop ‘bokking’ te koop wordt aangeboden. Ook is het contrast niet best. Al met al reden genoeg om wat moderne technologieën te gebruiken om de foto wat op te knappen.

De foto wordt er heel wat beter van. Er komen ineens allerlei details naar voren en het is opvallend hoe scherp het beeld eigenlijk is, als je de krassen e.d. op het oppervlak een beetje wegdenkt. Over details gesproken:

De volwassen dame met bontkraag aan de (nu) rechterkant. Als het de moeder van het meisje is, is het mijn overgrootmoeder. Ik zie niet veel familiegelijkenis maar dat is sowieso lastig. Ze kijkt wat nors maar dat doen mensen op een foto wel vaker.

De twee meisjes op de achtergrond. Ze hebben min of meer dezelfde kleren aan maar misschien is het wat kort door de bocht om dan gelijk te stellen dat het een tweeling is. Het uitgestoken hoofd erachter is ook erg aardig, een detail dat ik op de fysieke foto gemist had.

Het kleine meisje met een forse vette vingerafdruk over haar gezicht. Ik meen hier trouwens wel familietrekjes te herkennen maar het blijft lastig en volgens mij ook behoorlijk subjectief.

Dit is natuurlijk een fraaie uitsnede. De krassen en vlekken hebben de werkelijkheid bijna volledig overgenomen. Wat resteert zijn de vage contouren van een vrouw die waarschijnlijk nooit had gedacht dat ze meer dan een eeuw later nog centraal op een foto terecht zou komen.

---

Dit artikel is onderdeel van een reeks. Meer lezen? Klik hier.