Elly, pagina 18, foto 1 en 2

[Zonder bijschrift]

Op pagina 18 van ons album zien we tweemaal Elly en Alice in de buitenlucht. Op de foto rechts wordt Alice voortgeduwd in een fraaie, opvouwbare wandelwagen. Volgens sommige bronnen gaat het hier om een ‘Engelsche kinderwagen’ (zie de advertentie van een handelaar in Solo onderaan).

In Nederlands-Indië lijkt het bezit van zo’n kinderwagen een teken van status te zijn geweest. Europese gezinnen – met name ambtenaren, artsen en ondernemers – lieten dergelijke wagens vaak overkomen uit Nederland of kochten ze bij gespecialiseerde winkels in Batavia, Soerabaja of Bandoeng. Lokale ambachts­lieden konden ook onderdelen repareren of aanpassen aan het tropische klimaat.

De nieuwe vorstenlanden, 18‑02‑1930

Elly, pagina 16, foto 1 en 2

[Zonder bijschrift]

Twee buitenopnamen van Elly, Alice en een onbekende familieleden of vrienden, circa 1932–1935, wellicht in Surakarta. De foto’s tonen dezelfde groep in een tuin en op de veranda, in informele poses en een tropische setting. Mogelijk zijn ze gemaakt met een rolfilmcamera en afgedrukt via een zilvergelatineproces.

“De djas toetoep, het hooggesloten ongevoerde jasje van wit drill, was gedurende tientallen jaren de dagelijkse dracht voor alle Europese mannen in Indië, ongeacht beroep, rang of stand. Ambtenaren van het Binnenlands Bestuur en mannen in dienst van de marine en zelfs de Goeverneur-Generaal droegen een eigen uitvoering. In de jaren twintig gingen steeds meer heren over op het dragen van een open jasje van wit drill, en, voor wie dit betalen kon, Europese ‘tropical’ kostuums.”

– Uit: Tropenecht: Indische en Europese kleding in Nederlands‑Indië, door Dorine Bronkhorst & Esther Wils, uitgegeven door Stichting Tong Tong (9789080143357).

Elly, pagina 8, foto 1 en 2

Alice na het ontbijt/6 weken oud

Op deze foto’s maken we voor het eerst kennis met baby Alice, die eerder al terloops werd aangekondigd op pagina 4 van ons fotoalbum. Op beide foto’s lijkt Alice diep in slaap. Wie de volwassene is die haar vasthoudt, kunnen we helaas niet met zekerheid vaststellen. De tweede foto is wat onscherper, maar de eerste maakt veel goed.

Het is denkbaar dat we nooit te weten komen wat de achternamen zijn van de mensen in het fotoalbum Elly, maar het zou zomaar kunnen dat Alice en Elly officieel dezelfde voornaam droegen. In Nederlandse én koloniale families kwam het geregeld voor dat een dochter vernoemd werd naar haar moeder; in dat licht is het een plausibel scenario.

De twee bijschriften zijn hier bewust volledig opgenomen, om te laten zien dat de handschriften bij beide foto’s op het eerste gezicht niet identiek zijn.

Pakubuwono X van Surakarta

Pakubuwono X (ook gespeld als Pakoe Boewono X) was de tiende susuhunan (vaak vergeleken met een keizer) van Surakarta (Soerakarta, Solo). Hij regeerde van 1893 tot 1939, en is daarmee de langst regerende susuhunan in de geschiedenis van de vorstenstaat Surakarta. Hij was in vele opzichten een opmerkelijke persoonlijkheid.

Hij hield bijzonder veel van onderscheidingen. Op de onderstaande foto draagt hij onder andere: de keten van de Belgische Leopoldsorde, het commandeurskruis en borstkruis van de Orde van de Nederlandse Leeuw, het kruis en de plaque van een Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau met de Zwaarden, het Onderscheidingsteken voor Langdurige Dienst als officier in het Nederlandse leger, en de sterren van de Orde van Cambodja en de Orde van de Witte Olifant. Een deel van de sterren behoort tot lokale Javaanse ridderorden.

Beide foto’s: Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), part of the National Museum of World Cultures, CC BY-SA 3.0, bron en bron.

De mohammedaanse susuhunan leefde polygaam en huwde met ongeveer veertig vrouwen uit de Javaanse adel. Uit deze huwelijken zijn zeventig kinderen bekend: 33 zonen en 34 dochters werden volwassen.

Surakarta beschikte bovendien over een eigen gouden staatsiekoets. Deze werd vervaardigd naar Europees voorbeeld in opdracht van Pakubuwono VIII. Toen het rijtuig in 1897 door de firma Spyker naar Amsterdam werd verscheept voor aanpassingen en restauratie, liet de firma zich op haar beurt door dit Surakartase rijtuig inspireren bij de bouw van de Gouden Koets voor koningin Wilhelmina.

Zoals gezegd was Pakubuwono X de langst regerende susuhunan van Surakarta. Zijn begrafenis op de Berg der Nevelen, een heilige plaats die “niet door blanken betreden mocht worden”, was al even luisterrijk. Er is een reportage:

BEGRAFENIS VAN ZDH PAKOE BOEWONO X, door Polygoon Hollands Nieuws (producent) / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (beheerder), is gelicenseerd onder Public Domain Mark.

Elly, pagina 7, foto 1

Terug van een bezoek aan de sultan van Solo

We zien een foto van de man die we inmiddels hebben leren kennen als Jopie, gekleed in een ceremonieel tenue. Uit de combinatie van zijn kleding en het bijschrift kunnen we afleiden dat hij een officier of een hoge koloniale of civiele functionaris was, of dat hij voor deze gelegenheid een formeel ceremonieel uniform heeft gedragen. Hij hoeft dus niet per se beroepsmilitair te zijn geweest, maar het uiterlijk – met name het donkere korte jasje, de witte pantalon en de sabel  – maakt zo’n functie wel aannemelijk. Vergelijkbare uniformbeelden uit dezelfde periode tonen namelijk precies deze combinatie van kledingstukken (zie deze site voor meer informatie).

Voor de goede orde: Surakarta/Solo had geen sultan. De vorstelijke titel was Susuhunan (in oude spelling Soesoehoenan). Toch werd in informele contexten door Europeanen regelmatig de meer algemene term sultan gebruikt voor vrijwel elke vorstelijke figuur in Zuidoost-Azië. In de periode waarin deze foto vermoedelijk is gemaakt (het interbellum), was Pakubuwono X de susuhunan van Surakarta. Hij regeerde van 1893 tot 1939 en is daarmee de langst regerende heerser uit de geschiedenis van deze Javaanse vorstenstaat binnen Nederlands-Indië. Zijn zoon en opvolger, Pakubuwono XI, regeerde vervolgens tot de Japanse bezetting in 1942. Na de onafhankelijkheid van Indonesië (1945) verloor Surakarta zijn status als vorstenstaat en werd de rol van de susuhunan grotendeels ceremonieel.

Elly, pagina 4, foto 1 en 2

Ellytje op het balcon van het huis te Kadipolo (straat Solo), geboortehuis van Alice

We zien een volledige pagina uit het fotoalbum met twee foto s van hetzelfde pand, genomen vanuit verschillende hoeken. Volgens het bijschrift is de vrouw op beide foto’s Elly, onze naamgever van dit album. Zij lijkt inderdaad de rode draad in deze reeks opnamen.

Solo is de informele naam voor Surakarta (ook gespeld als Soerakarta) op het eiland Java, ongeveer zestig kilometer ten noordoosten van Yogyakarta. De meest aannemelijke lezing van de locatie in het bijschrift is Kadipolo, een buurt (kelurahan) in Solo. Kadipolo is een historisch belangrijke wijk, onder meer bekend van het oude Rumah Sakit Kadipolo (Kadipolo-ziekenhuis), dat tot circa 1960 onafhankelijk bestond. Deze wijk wordt genoemd in meerdere lokale en historische bronnen, waaronder Wikipedia. Zie ook hier en hier voor meer informatie en zowel oude als recente foto's van RS Kadipolo.

Velp, Kerkstraat

We hebben een ansichtkaart, maar wat zien we allemaal?

Voorkant (afbeeldingskant)

Afbeelding:
De afbeelding toont een ingekleurde prentbriefkaart van de Kerkstraat in Velp (Gelderland), vermoedelijk uit het begin van de 20e eeuw. De statige laanstructuur met bomen die we op de kaart zien, is weinig veranderd. De villa’s op de ansichtkaart lijken overeen te komen met de huidige panden aan de Kerkstraat rond nummer 34.

Gedrukte tekst:
VELP Kerkstraat
Dr. Trenkler & Co., Leipzig – Nachdruck verboten.

Dr. Trenkler & Co. uit Leipzig werd in 1894 opgericht door Bruno Trenkler, een chemicus die zich specialiseerde in grafische reproductietechnieken. Het bedrijf stond bekend om zijn ansicht­kaarten, foto­reproducties, reclame-uitingen, catalogi en zelfs drukplaten. Rond 1909 werkten er meer dan 700 mensen in de fabriek aan de Eichstädtstraße in Leipzig, met een indrukwekkend machinepark van circa 130 persen. Zie onder meer de website van de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten (VDP) en Wikipedia (Duitse editie).

Handgeschreven tekst:
Lieve Nora en Toos, hartelijk dank voor je briefje en regels onderaan. Het gaat mij goed, maar veel was mij eerst toch vreemd.
[onleesbaar] 29 mei 1905
o.a. de lange avonden, tot 8.30 licht en 's nachts al voor 4 uur!
Kom je eens bij me kijken?

[onleesbaar] Aug. v. [onleesbaar]

Achterkant (adreskant)

Gedrukte tekst:
BRIEFKAART
(CARTE POSTALE)
Algemeene Postvereeniging (Union postale universelle)
Zijde voor adres bestemd. (Côté réservé à l'adresse.)

Aan:

Handgeschreven tekst:

Mejuffrouw H. (?) Doornik

p/a WelEdelGeb. Heer Pereira de Mattos

[onleesbaar]

halte Delangoe

Solo

Het is het handigst het adres van achter naar voren te bespreken.

Solo (ook wel Surakarta, Soerakarta of Sala) is een stad op het eiland Java. Deze vorstelijke residentie ligt in Midden-Java aan de rivier de Solo (Bengawan Solo), ongeveer zestig kilometer ten noordoosten van Yogyakarta.

Halte Delangoe verwijst naar een station (“halte”) op de lijn Solo‑Djocja (oude spelling).

Het station bestaat nog steeds. 

Over de aanleg van die spoorlijn was destijds veel te doen, vooral financieel. Al kort na het akkoord werd voorzien dat als gevolg van misrekeningen het “geraamde aanlegkapitaal van ƒ 14.000.000 vermoedelijk met ƒ 3.000.000 zou worden overschreden” – er is sindsdien eigenlijk niet veel veranderd.

Het onleesbare deel tussen de namen en “halte Delangoe” kan natuurlijk van alles betekenen, maar ondanks verschillende zoekacties is niet duidelijk wat er precies staat.

De naam Pereira de Mattos is een Portugees-Joodse familienaam, die in Nederland onder meer voorkomt in Amsterdam en Den Haag. Via Delpher zijn enkele personen met die naam gevonden in een Indische context, maar de beschikbare informatie is te beperkt om verdere conclusies te trekken.

Ook de achternaam Doornik komt in Nederlands-Indië voor, maar ook hier is het spoor te dun om verder te volgen.

Tot slot is het aardig om terug te keren naar het handgeschreven fragment:

“o.a. de lange avonden, tot 8.30 licht en 's nachts al voor 4 uur!”

Als we aannemen dat de afzender, net als de ontvanger, uit Nederlands-Indië kwam, is die verbazing goed te begrijpen. Doordat Java dicht bij de evenaar ligt, komt de zon daar vrijwel het hele jaar op rond 05.30‑06.00 uur en gaat ze onder rond 17.30‑18.00 uur, met hooguit vijftien minuten verschil tussen de seizoenen. Het is dus niet gek als je dan verrast bent door de veel grotere variatie in daglengte in Nederland.

Mooi om te bedenken dat deze kaart uiteindelijk weer in Nederland is opgedoken, en wel in Duiven, vlak bij Velp. Wat we zien is een kaart die na jaren en allerlei omzwervingen bijna op zijn beginpunt is teruggekeerd.