Foto van een gelukkig paar
Na de vorige foto is deze een soort herhaling van zetten. Het is hetzelfde paar, maar in andere kleding, en op de achterzijde van de foto staat dezelfde datum genoteerd: 29 juli 1943. Je gaat je natuurlijk afvragen hoe dit zit. Was dit een burgerlijk huwelijk na een kerkelijk huwelijk? Was dit hoe het paar gekleed ging tijdens de wittebroodsweken? Het is inmiddels zo lang geleden, en de culturele mores in een gesloten gemeenschap zoals het Duitsland van 1943 zijn bijna niet meer invoelbaar. Ook hier is het dus vooral een kwestie van registreren.
De achterzijde van deze foto is nagenoeg identiek aan die van de vorige foto, dus ik heb een scan achterwege gelaten.
Trouwfoto, 29 juli 1943
We zien een onbekend bruidspaar in de buitenlucht. Op zich is daar niets bijzonders aan, tot we op de achterzijde ontdekken dat de foto is gemaakt op 29 juli 1943. Daarmee krijgt het beeld direct een andere lading. Voor een leek is het vrijwel onmogelijk om in Duitse archieven te zoeken naar een huwelijk op een specifieke datum, dus neem ik deze informatie maar gewoon voor kennisgeving aan. Overigens is het aardig om ter vergelijking ook de volgende foto te bekijken.
De foto is afgedrukt op Agfa‑Lupex-fotopapier bij Photo‑Radio Weiand, met batchnummer ‘D728’, het laagste batchnummer tot nu toe. Dit zou erop kunnen wijzen dat de foto’s niet in strikt chronologische volgorde in het album zijn geplaatst.
Foto’s van vier onbekende kinderen
De vier kinderen op deze foto hebben we mogelijk al eerder gezien, zij het in een andere samenstelling, namelijk de drie oudste kinderen op foto 1 en het kind in de kinderwagen op foto 2 van pagina 8.
Ook deze twee foto’s zijn afgedrukt op Agfa-Lupex-fotopapier bij PHOTO‑RADIO WEIAND, met batchnummer ‘G911’ – hetzelfde nummer als de foto van de vrouw met kind in de kinderwagen op pagina 8, foto 2 van het album.
Foto’s van twee onbekende panden
In elk fotoalbum vind je wel foto’s die een stuk minder spannend zijn dan de rest. Deze foto’s van twee onbekende panden zijn daar goede voorbeelden van. Maar laten we niet vergeten dat ze voor de oorspronkelijke bewaarder van het album belangrijk genoeg waren om op te nemen, en dat ze dus mogelijk ooit van betekenis kunnen zijn voor nabestaanden of andere geïnteresseerden.
Uit de merknamen op de achterzijde van beide foto’s blijkt dat ze zijn afgedrukt op Agfa‑Lupex-fotopapier. Op de eerste foto staat verder geen aanvullende informatie. Op de tweede zien we de inmiddels bekende naam ‘PHOTO‑RADIO WEIAND’, ditmaal met batchnummer ‘B774’.
Onbekende vrouw met kind
Het kind zit in een kinderwagen. Op het eerste gezicht lijkt het een meisje, maar daar kun je je natuurlijk grondig in vergissen. De vrouw vertoont overeenkomsten met de vrouw links op de vorige foto, maar ook dat blijft een beetje gissen. Op de achtergrond is een huis met puntdak zichtbaar. Vrouw en kind staan op een onverharde weg waarop al (of nog) wat bladeren liggen.
Op de achterzijde staat meerdere keren de merknaam Velox, plus ‘PHOTO-RADIO WEIAND’ met daartussen ‘B774’.
Velox is een merk fotopapier dat in 1893 werd ontwikkeld door Leo Baekeland (die later bakeliet zou uitvinden) en in 1899 werd verkocht aan Eastman Kodak. Velox-papier was een fotografisch papier dat zo ongevoelig voor licht was dat het niet in zonlicht of daglicht hoefde te worden belicht, maar onder kunstlicht (gaslamp, gloeilamp) kon worden gebruikt.
De merknaam Velox in een ovaal wijst sterk op een productieperiode tussen ca. 1929 en ca. 1947. Na circa 1950 gebruikte Kodak een andere aanduiding (Kodak/Velox/Paper), die tot halverwege de jaren zestig in gebruik bleef. Het papier werd uiteindelijk uitgefaseerd in 1968. Zie ook hier.
Net als bij de vorige foto is het fotopapier van deze drie opnamen aan de achterzijde meerdere keren voorzien van de merknaam Agfa‑Lupex, plus ‘PHOTO‑RADIO WEIAND’ met daartussen ‘G916’. Zie het vorige blogartikel voor een toelichting. Aangezien al deze foto’s de aanduiding ‘G916’ dragen, kunnen we voorzichtig concluderen dat ze waarschijnlijk van dezelfde filmrol afkomstig zijn, of in elk geval op hetzelfde moment zijn ontwikkeld en afgedrukt.
Foto van een onbekende vrouw
De vrouw draagt een lange, gebloemde jurk tot net boven de enkel en witte schoenen met een hakje. Ze staat met een wandelstok in haar rechterhand voor een met klimop begroeide rotswand. Voor haar buik hangt een verrekijker. De kleding van de vrouw lijkt niet helemaal te stroken met het landschap, de wandelstok en de verrekijker, waardoor mijn eerste indruk is dat de foto in scène is gezet. Aan de andere kant: the past is a foreign country; they do things differently there.
Op de achterzijde staat meerdere keren de merknaam Agfa‑Lupex, plus ‘PHOTO‑RADIO WEIAND’ met daartussenin ‘G916’.
Agfa‑Lupex verwijst naar het type fotopapier waarop de foto is afgedrukt, en geeft een indicatie van de ouderdom en kwaliteit van het materiaal. Foto’s op Agfa‑Lupex-papier dateren vooral uit het tweede kwart van de 20e eeuw, grofweg van de jaren 1920 tot de jaren 1950.
‘Photo‑Radio Weiand’ lijkt een winkel of studio te zijn. In de omgeving van Koblenz, waar veel van de andere foto’s in het album zijn gemaakt, bestaan nu nog bedrijven met die naam.
Anni, Rheinbrohl
(Schmitz geb. Johnen)
Dit is dus Anni Schmitz, geboren Johnen, uit Rheinbrohl, ongeveer 30 kilometer ten noordwesten van de stad Koblenz. Deze tekst is beter leesbaar dan de eerdere teksten achterop foto’s in het album, maar dat betekent niet dat Anni Schmitz‑Johnen gemakkelijk online te vinden is. Integendeel.
De naam Johnen komt vooral voor in het westen van Duitsland, met name in Noordrijn-Westfalen, waar het een van de meest voorkomende achternamen is. In 1475 werd de naam voor het eerst gedocumenteerd in de parochieregisters van Laurenzberg bij Aldenhoven, ongeveer elf kilometer ten noordoosten van Aken (bron: iGENEA).
Johnen is een patroniem, wat betekent dat het oorspronkelijk een afgeleide naam is van een voornaam. Vergelijkbare patroniemen zijn onder andere Johansen (Deens, Noors), Johnsen (Noors) en Johnston (Schots), die allemaal ‘zoon van John’ betekenen.
Onder de foto staat gedrukt:
M. Rupricht, Coblenz, Schlossstr. 44
Voor zover ik de tekst op de achterkant van de CdV nu kan ontcijferen, kom ik tot het volgende:
Nikolaus Johnen, Lehrer ***
Johnen *** Anna Maria Mais,
geb. 4.5.1883 zu Koblenz;
Maria Hanke, HofverwalterinHochzeitstag:
9.10.1907 zu Bassenheim.
Oftewel:
Nikolaus Johnen, leraar ***
Johnen *** Anna Maria Mais,
geboren 4-5-1883 te Koblenz;
Maria Hanke, hofbeheerder
Huwelijksdatum: 9-10-1907 te Bassenheim.
Als ik de naam Nikolaus Johnen goed heb geïnterpreteerd, is de man in kwestie dezelfde als op foto 1 en foto 2 op pagina 3 van het album. Over Nikolaus is het nodige te vinden: zo is er een vermelding in de publicatie Die Schulen in Rheinbrohl, een aanduiding Kartei Gestapo Koblenz bij zijn naam, en de nieuwskop Nikolaus Johnen gestorben, Lehrer a. D. in Rheinbrohl. Natuurlijk blijft het een kwestie van interpreteren zolang er geen geboortedatum bij deze vermeldingen staat, maar de combinatie van naam, beroep en plaatsnaam is in elk geval een sterke aanwijzing.
Zwarte jurk met witte sluier
In het begin van de 20e eeuw was het in Duitsland (en ook elders in Europa) nog heel gebruikelijk dat een bruid geen volledig witte jurk droeg, vooral bij bescheiden of traditionele huwelijken.
Rond 1907, in Koblenz en omgeving, kan zwart met witte sluier verschillende betekenissen hebben gehad:
Praktisch en sociaal-economisch gebruik
Hoewel wit al sinds de 19e eeuw mode was, konden veel vrouwen zich geen jurk veroorloven die slechts één keer gedragen werd. Ze trouwden daarom in hun ‘beste jurk’, vaak zwart of donker, die ook geschikt was voor kerkbezoek, zondagen of begrafenissen. De witte sluier en accessoires gaven toch een duidelijk bruidssignaal en maakten de kleding feestelijk.
Katholieke traditie
In het katholieke Rijnland, waar Koblenz onder valt, was de combinatie donkere jurk + witte sluier heel gewoon, zeker buiten de hogere burgerij. De sluier stond voor maagdelijkheid en het sacramentele karakter van het huwelijk, terwijl de donkere jurk simpelweg deel uitmaakte van de nette garderobe.
Weduwe of hertrouw (minder waarschijnlijk hier)
Bij een hertrouw werd soms zwart gedragen, maar meestal zonder witte sluier. Zwart mét sluier wijst doorgaans niet op weduwschap, maar eerder op de toen gangbare mode voor bruiden zonder grote financiële middelen.
Conclusie: in dit geval is het waarschijnlijk een gewone, niet-aristocratische bruiloft, waarbij de bruid zwart draagt omdat dat haar mooiste jurk was, en de witte sluier het specifieke bruidselement vormt.
Hofverwalterin
De vermelding Maria Hanke, Hofverwalterin kan in 1907, in de regio Koblenz, verschillende dingen betekenen, afhankelijk van de betekenis van het woord Hof:
Landbouw- of landgoedbeheer: Hof betekende vaak boerderij of landgoed. De Hofverwalterin beheerde dan huishouding en financiën, en hield soms toezicht op pachtzaken en personeel.
Adellijk of kerkelijk hof: In gebieden met kastelen, kloosters of residenties kon Hof verwijzen naar een adellijk of geestelijk huishouden. De Hofverwalterin was daar verantwoordelijk voor inkoop, linnengoed, keuken en organisatie van ontvangsten.
Klooster- of kerkelijk bezit: Een Kirchhof of Klosterhof kon als economisch centrum worden beheerd door een Hofverwalterin.
In Bassenheim, waar destijds kasteel en landgoed bestonden, is het aannemelijk dat Maria Hanke bij dit beheer betrokken was.
Coblenz of Koblenz
Tot 1926 heette de stad officieel Coblenz, met een ‘C’, zoals gebruikelijk was in oudere Duitse spelling bij Latijnse namen. De naam gaat terug op Confluentes (‘samenstromen’), verwijzend naar het punt waar Moezel en Rijn samenvloeien.
Na de spellingshervorming van 1901 raakte de ‘K’-vorm in opkomst. In 1926 koos de stad officieel voor Koblenz (bron), maar op ansichtkaarten, spoorborden en foto’s bleef Coblenz nog jaren zichtbaar.
Kartei Gestapo Koblenz
De aanduiding Kartei Gestapo Koblenz bij een persoonsvermelding in een archief betekent dat er een registratie bestond in de persoonskaarten of indexbestanden van de Geheime Staatspolizei (Gestapo) in Koblenz.
Kartei: een kaart of fiche met persoonsgegevens, reden van registratie en soms verwijzingen naar dossiers.
Gestapo Koblenz: de plaatselijke vestiging van de geheime staatspolitie die deze kaarten beheerde.
Registratie kon te maken hebben met politieke verdenking, afkomst, religie, verzetsactiviteiten of andere door de nazi’s ongewenste zaken. Niet iedere registratie leidde tot vervolging, maar het kon wel de opmaat zijn tot verhoor, arrestatie of deportatie.
Veel van deze kaarten zijn na de oorlog bewaard gebleven en worden nu beheerd door staats- of regionaalarchieven; soms bevatten ze alleen summiere gegevens, soms complete dossiers.
Portret van twee meisjes
Onder de afbeelding van het meisje links is met de hand een ‘1’ geschreven, onder het meisje rechts een ‘2’. Beide meisjes zitten. Het meisje links op de foto laat haar linkerhand rusten op de rechterschouder van het meisje rechts. Vooral bij het meisje rechts is goed te zien dat de ogen enigszins geretoucheerd zijn, wat niet ongebruikelijk was bij foto’s uit deze periode. Beide meisjes dragen eenzelfde soort jakje met daarover eenzelfde soort ketting, waaraan mogelijk een kruisje bevestigd is. Beide meisjes hebben een zomerhoed in de hand, en het lijkt erop dat ze ook allebei een donker strikje in het haar dragen.
Op de achterkant van de foto zien we alleen handgeschreven informatie.
De tekst achter 1) is voor mij grotendeels onleesbaar. Er is geen geboortedatum, maar wel een jaar van overlijden: 1933.
