Album 1938–1943, pagina 1 en 2

Album 1938–1943, pagina 1 en 2

Op pagina 1 van Album 1938–1943 zien we prominent twee lege plekken. Uit de verweesde bijschriften blijkt dat het gaat om foto’s van 15 maart 1939, de bruiloft van Oom Piet en Tante Mine (?). Het leed wordt een beetje verzacht door de foto van dezelfde datum op pagina 2: 15 maart 1939, bij de fotograaf. Het probleem met dit soort zaken is dat huwelijken altijd werden voltrokken in één specifieke gemeente, en zonder plaats kun je niet gericht zoeken. Misschien wordt er later iets duidelijk.

Er ontbreken inderdaad wat foto’s uit het album, maar de schade is zo te zien beperkt.

Met behulp van wat voortschrijdend inzicht is inmiddels gebleken dat de echtelieden op deze foto zeer waarschijnlijk Pieter de Ruig en Berdina Maria Wilhelmina de Mulder zijn, zie de bekendmaking hieronder. Het huwelijks­bevestiging vond plaats in de gereformeerde Zuiderkerk in Hilversum.

Events, dear boy, events

Portret van een onbekend stel

Studioportret van een jong stel, vermoedelijk op hun trouwdag, genomen in een binnenstudio met gedecoreerde achtergrond. De man staat in donker kostuum met witte strik en handschoenen; de vrouw zit in een licht mantelpak met clochehoed, witte kousen en Mary Jane-schoenen. Ze houdt een royaal bruidsboeket vast, deels verpakt in decoratief papier of een ander semitransparant materiaal, zoals tule.

Wat opvalt, is dat de man een gebruind uiterlijk heeft, wat op een beroep in de buitenlucht zou kunnen wijzen. Bij nadere beschouwing lijkt het boeket enigszins te zijn gaan schuiven: enkele bloemen hangen losjes naar voren en met name het snijgroen is aan het verzakken, alsof het de fotosessie nét niet heeft gehaald. Eigenlijk geeft dit het portret een levendige, haast documentaire kwaliteit.

De foto is sepia-getint en ongesigneerd. Gezien de kledingstijl en fotografische techniek dateert het beeld vermoedelijk uit de periode 1928‑1932. De herkomst is onbekend.

Als we de toestand van de achterkant in ogenschouw nemen, kunnen we waarschijnlijk wel stellen dat deze foto enige tijd aan een muur of iets dergelijks geplakt is geweest. Na verwijdering heeft dit een welhaast abstract kunstwerk opgeleverd. Zie hieronder.

J. Colson, bohémien en meer

Een vervolg op de post J. Colson, Fotograaf aan de Burgerl. Stand
Hoe dieper je in de persoon Joop Colson duikt, hoe interessanter hij wordt. Geïnteresseerden kan ik van harte het boekje Groeneveld – Herinneringen aan een landhuis in Baarn 1946‑1966 aanraden. Het is niet te dik, maar staat wel bomvol uitermate fraaie anekdotes die een stuk beter werken dan droge biografische opsommingen. En er zijn foto’s. Het boekje is weliswaar al wat ouder, maar op zich eenvoudig tweedehands te vinden.

 

J. Colson, Fotograaf aan de Burgerl. Stand

Gasten in feestelijke kleding – stadhuisfoto
We zien gasten bij of kort na een huwelijksvoltrekking. Vooral de enigszins schutterige en daardoor innemende jongen op de voorgrond trekt de aandacht.

De achterkant van de foto heeft een ansichtkaartbedrukking met daaroverheen, ondersteboven, een stempel met de tekst:

J. Colson
Fotograaf aan de Burgerl. Stand
Proeven p. stuk ƒ 1.—
Nabest.   „ „ „ 0.75
O.Z. Voorburgwal 189 - Telef. 48955
Amsterdam-C.

Joop Colson (1901‑1966) was stadhuisfotograaf in Amsterdam vanaf de jaren dertig, en bleef dat tot in de jaren vijftig. Hij specialiseerde zich in trouwreportages, vaak direct na de huwelijksvoltrekking in of bij het stadhuis. Op basis van de kledingstijl (vooral de combinatie van broek en corsage bij de jongen), de formele hoeden en mantels, de fotografische stijl (zwart‑wit, compositie, belichting) én Colsons actieve periode kunnen we deze foto dateren rond 1948‑1955.

Colson was een man van vele talenten. Wie snel een indruk wil krijgen, hoeft eigenlijk alleen maar de Wikipedia-pagina hierboven te openen. Maar zijn naam duikt ook verrassend vaak op in boeken, blogs en andere websites — soms in verhalen over hemzelf, soms in verband met mensen met wie hij samenwerkte of op een andere manier verbonden was. Hieronder een kleine selectie:

Foto’s gemaakt door Joop Colson op Beeldbank WO2

Een kindertehuis in Kasteel Groeneveld Baarn

Onthulling over: De werkelijkheid van Karel Appel?

Karel Appel (Derksen Veilingbedrijf)

Apie Prins (1884‑1958) /dr. K. Prins / Sonja Prins / Brongebouw Haarlem / HFC Haarlem

Zie ook J. Colson, bohémien en meer.

Album WW, pagina 13, foto 1

Trouwfoto
Met een fraaie carte de visite voert het album ons ineens weer terug naar 1909. We zien een trouwfoto waarop de bruid een zwarte jurk draagt, net als bij foto 1 op pagina 6 (in de beschrijving van die foto is al uitgelegd wat daar de reden van kan zijn).

Onder de foto, in witte letters, staan de gegevens van de fotograaf:
Heinz Maurer
Coblenz
Firmungstr. 8

Opmerkelijk genoeg hebben we op het adres Firmungstraße 8 in Coblenz (Koblenz) al eerder fotograaf T. Hegmann gezien (pagina 1, foto 1) en A. Graeb (pagina 3, foto 1), maar dat terzijde.

Op de achterkant van de foto staat de volgende tekst – onder voorbehoud natuurlijk, want het blijft lastig om oude handschriften te lezen:

Lorenz Johnen, geb. 6.2.1877 zu Koblenz,
Sohn von Johann Johnen und Maria geb. Friedel;

Maria Mohr, geb. 27.8.1872 zu Unzenberg (Hunsrück),
Tochter von Jakob Mohr und Elisabeth Höfer,
gest. 5.4.1933 zu Zürich;

Verheiratet: 11.11.1909
Standesamt Linksrheinisch zu Koblenz.

In het Nederlands:

Lorenz Johnen, geboren 6 februari 1877 te Koblenz, zoon van Johann Johnen en Maria, geboren Friedel;

Maria Mohr, geboren 27 augustus 1872 te Unzenberg (Hunsrück), dochter van Jakob Mohr en Elisabeth Höfer, overleden 5 april 1933 te Zürich;

Getrouwd op 11 november 1909 bij het huwelijksbureau op de linker-Rijnoever in Koblenz.

Ondanks al deze informatie kon ik aanvankelijk weinig over de genoemde personen vinden. Op ancestry.com blijkt echter dat ‘Lorenz Johnen’ voluit Hermann Lorenz Johnen heet, terwijl ‘Maria Mohr’ voluit Anna Maria Mohr heet. In de screenshot hieronder is te zien dat dit inderdaad de juiste personen lijken te zijn. Ze komen voor in een bestaande stamboom, maar die is alleen zichtbaar voor wie een (betaalde) account heeft bij ancestry.com – en dat gaat voor mijn doel te ver. Nu maar hopen dat geïnteresseerden deze foto ooit tegenkomen bij een nieuwe zoekactie.

Uit de geboortedatum van de bruidegom kunnen we opmaken dat dit waarschijnlijk niet een van de Johnens is die we op de eerste foto’s hebben gezien. De achternaam ‘Mohr’ zijn we eerder tegengekomen, bij foto 1 op pagina 5.

Het ‘linksrheinische Standesamt’ duidde in 1909 vrijwel zeker op het stads-Standesamt in het Rathaus in de Koblenzer Altstadt (Jesuitenplatz/Gymnasialstraße-complex, nu bij Willi-Hörter-Platz). Dat was (en is) de plek waar de huwelijken van het stadsdeel op de linker-Rijnoever werden voltrokken. Op de rechteroever had je destijds aparte zuständigkeiten zoals Ehrenbreitstein en Koblenz-Land. (Bron: Stadt Koblenz.)

De huidige gemeentelijke informatie noemt expliciet de ingang van het Standesamt in het historische Rathaus aan de Jesuitenplatz/Gymnasialstraße, wat dezelfde locatie is waar nu het Trauzimmer is gevestigd. Dat is de klassieke zetel van het stads-Standesamt. (Bron: Stadt Koblenz.)

In het Rijnland werd de burgerlijke stand al ‘linksrheinisch’ gestructureerd sinds de Franse tijd; de scheiding in links/rechts ten opzichte van de Rijn vindt daar zijn oorsprong. (Bron: WGfF.)

Album WW, pagina 10, foto’s 3 en 4

Groepsfoto’s op bruiloft, 29 juli 1943
Groepsfoto’s van de bruiloft van het paar op de vorige twee foto’s. De achterzijde van deze opnamen is nagenoeg identiek aan die van de vorige twee foto’s, inclusief batchnummer ‘D728’ en de handgeschreven datering ‘29./7 43’. Daarom heb ik scans achterwege gelaten.

Album WW, pagina 10, foto 2

Foto van een gelukkig paar
Na de vorige foto is deze een soort herhaling van zetten. Het is hetzelfde paar, maar in andere kleding, en op de achterzijde van de foto staat dezelfde datum genoteerd: 29 juli 1943. Je gaat je natuurlijk afvragen hoe dit zit. Was dit een burgerlijk huwelijk na een kerkelijk huwelijk? Was dit hoe het paar gekleed ging tijdens de wittebroodsweken? Het is inmiddels zo lang geleden, en de culturele mores in een gesloten gemeenschap zoals het Duitsland van 1943 zijn bijna niet meer invoelbaar. Ook hier is het dus vooral een kwestie van registreren.

De achterzijde van deze foto is nagenoeg identiek aan die van de vorige foto, dus ik heb een scan achterwege gelaten.

Album WW, pagina 10, foto 1

Trouwfoto, 29 juli 1943
We zien een onbekend bruidspaar in de buitenlucht. Op zich is daar niets bijzonders aan, tot we op de achterzijde ontdekken dat de foto is gemaakt op 29 juli 1943. Daarmee krijgt het beeld direct een andere lading. Voor een leek is het vrijwel onmogelijk om in Duitse archieven te zoeken naar een huwelijk op een specifieke datum, dus neem ik deze informatie maar gewoon voor kennisgeving aan. Overigens is het aardig om ter vergelijking ook de volgende foto te bekijken.

De foto is afgedrukt op Agfa‑Lupex-fotopapier bij Photo‑Radio Weiand, met batchnummer ‘D728’, het laagste batchnummer tot nu toe. Dit zou erop kunnen wijzen dat de foto’s niet in strikt chronologische volgorde in het album zijn geplaatst.

Album WW, pagina 6, foto 1

Trouwfoto

De bruid staat links op de foto en draagt een witte sluier over een donkere of zelfs zwarte jurk (daarover hieronder meer). In haar rechterhand heeft ze een bruidsboeket. De bruidegom draagt een net zwart pak met witte das en heeft een zwarte hoge hoed in de linkerhand. Hij draagt een pince-nez met koord. Beide partners dragen witte handschoenen en kijken met een ernstige blik in de lens.

Onder de foto staat gedrukt:
M. Rupricht, Coblenz, Schlossstr. 44

Voor zover ik de tekst op de achterkant van de CdV nu kan ontcijferen, kom ik tot het volgende:

Nikolaus Johnen, Lehrer ***
Johnen *** Anna Maria Mais,
geb. 4.5.1883 zu Koblenz;
Maria Hanke, Hofverwalterin

Hochzeitstag:
9.10.1907 zu Bassenheim.

Oftewel:

Nikolaus Johnen, leraar ***
Johnen *** Anna Maria Mais,
geboren 4-5-1883 te Koblenz;
Maria Hanke, hofbeheerder

Huwelijksdatum: 9-10-1907 te Bassenheim.

Als ik de naam Nikolaus Johnen goed heb geïnterpreteerd, is de man in kwestie dezelfde als op foto 1 en foto 2 op pagina 3 van het album. Over Nikolaus is het nodige te vinden: zo is er een vermelding in de publicatie Die Schulen in Rheinbrohl, een aanduiding Kartei Gestapo Koblenz bij zijn naam, en de nieuwskop Nikolaus Johnen gestorben, Lehrer a. D. in Rheinbrohl. Natuurlijk blijft het een kwestie van interpreteren zolang er geen geboortedatum bij deze vermeldingen staat, maar de combinatie van naam, beroep en plaatsnaam is in elk geval een sterke aanwijzing.

Een paar voetnoten:

1. Zwarte jurk met witte sluier
   In het begin van de 20e eeuw was het in Duitsland (en ook elders in Europa) nog heel gebruikelijk dat een bruid geen volledig witte jurk droeg, vooral bij bescheiden of traditionele huwelijken.
   Rond 1907, in Koblenz en omgeving, kan zwart met witte sluier verschillende betekenissen hebben gehad:

   • Praktisch en sociaal-economisch gebruik
     Hoewel wit al sinds de 19e eeuw mode was, konden veel vrouwen zich geen jurk veroorloven die slechts één keer gedragen werd. Ze trouwden daarom in hun ‘beste jurk’, vaak zwart of donker, die ook geschikt was voor kerkbezoek, zondagen of begrafenissen. De witte sluier en accessoires gaven toch een duidelijk bruidssignaal en maakten de kleding feestelijk.

   • Katholieke traditie
     In het katholieke Rijnland, waar Koblenz onder valt, was de combinatie donkere jurk + witte sluier heel gewoon, zeker buiten de hogere burgerij. De sluier stond voor maagdelijkheid en het sacramentele karakter van het huwelijk, terwijl de donkere jurk simpelweg deel uitmaakte van de nette garderobe.

   • Weduwe of hertrouw (minder waarschijnlijk hier)
     Bij een hertrouw werd soms zwart gedragen, maar meestal zonder witte sluier. Zwart mét sluier wijst doorgaans niet op weduwschap, maar eerder op de toen gangbare mode voor bruiden zonder grote financiële middelen.

   Conclusie: in dit geval is het waarschijnlijk een gewone, niet-aristocratische bruiloft, waarbij de bruid zwart draagt omdat dat haar mooiste jurk was, en de witte sluier het specifieke bruidselement vormt.

---

2. Hofverwalterin
   De vermelding Maria Hanke, Hofverwalterin kan in 1907, in de regio Koblenz, verschillende dingen betekenen, afhankelijk van de betekenis van het woord Hof:

   • Landbouw- of landgoedbeheer: Hof betekende vaak boerderij of landgoed. De Hofverwalterin beheerde dan huishouding en financiën, en hield soms toezicht op pachtzaken en personeel.

   • Adellijk of kerkelijk hof: In gebieden met kastelen, kloosters of residenties kon Hof verwijzen naar een adellijk of geestelijk huishouden. De Hofverwalterin was daar verantwoordelijk voor inkoop, linnengoed, keuken en organisatie van ontvangsten.

   • Klooster- of kerkelijk bezit: Een Kirchhof of Klosterhof kon als economisch centrum worden beheerd door een Hofverwalterin.

   In Bassenheim, waar destijds kasteel en landgoed bestonden, is het aannemelijk dat Maria Hanke bij dit beheer betrokken was.

---

3. Coblenz of Koblenz
   Tot 1926 heette de stad officieel Coblenz, met een ‘C’, zoals gebruikelijk was in oudere Duitse spelling bij Latijnse namen. De naam gaat terug op Confluentes (‘samenstromen’), verwijzend naar het punt waar Moezel en Rijn samenvloeien.
   Na de spellingshervorming van 1901 raakte de ‘K’-vorm in opkomst. In 1926 koos de stad officieel voor Koblenz (bron), maar op ansichtkaarten, spoorborden en foto’s bleef Coblenz nog jaren zichtbaar.

---

4. Kartei Gestapo Koblenz
   De aanduiding Kartei Gestapo Koblenz bij een persoonsvermelding in een archief betekent dat er een registratie bestond in de persoonskaarten of indexbestanden van de Geheime Staatspolizei (Gestapo) in Koblenz.

   • Kartei: een kaart of fiche met persoonsgegevens, reden van registratie en soms verwijzingen naar dossiers.

   • Gestapo Koblenz: de plaatselijke vestiging van de geheime staatspolitie die deze kaarten beheerde.

Registratie kon te maken hebben met politieke verdenking, afkomst, religie, verzetsactiviteiten of andere door de nazi’s ongewenste zaken. Niet iedere registratie leidde tot vervolging, maar het kon wel de opmaat zijn tot verhoor, arrestatie of deportatie.

Veel van deze kaarten zijn na de oorlog bewaard gebleven en worden nu beheerd door staats- of regionaalarchieven; soms bevatten ze alleen summiere gegevens, soms complete dossiers.