Communieportret

We zien een sepia(kleurig) studioportret van een jong meisje in een lange witte communiejurk met fijne borduursels en een sluier die over haar schouders valt. Ze staat naast een sierlijk houten tafeltje waarop een mandje bloemen en een paar handschoenen liggen. De achtergrond is eenvoudig en zacht belicht. Onder aan de kaart staat de naam van de fotograaf en het adres van de studio:

Hergel Phot. 22, Rue Neuve, Bruxelles

Deze fotograaf heeft geen eigen lemma in FOMU, maar de naam wordt wel genoemd bij informatie over collega Auguste Depret, omdat hij op hetzelfde adres in Brussel gevestigd is geweest. Er is ook enige tijd een Atelier Cornelisse‑Hergel geweest, maar daar houdt de beschikbare informatie wel op. Dit lijkt typisch zo’n fotograaf die vooral bekend is via bewaard gebleven foto’s, en niet via officiële registers.

Photographie Pelgrom, Gorinchem

“Het verleden wijkt terug in nevels en is alleen te interpreteren vanuit een heden dat ik evenmin in zijn ware gedaante kan zien.”

Sleuteloog, Hella S. Haasse 

We hebben hier een formeel, ingetogen portret van een jong persoon, zoals dat rond 1870–1890 gebruikelijk was. De figuur is centraal geplaatst, tegen een rustige, neutrale achtergrond die geleidelijk vervaagt. De onderste helft van het lichaam loopt zacht over in die achtergrond, een typisch effect van lange belichtingstijden en retouche in die periode. Onder de foto staat de naam van de fotostudio: Photographie Pelgrom, Gorinchem. De achterkant van de CdV is blanco.

Meer informatie over Photographie Pelgrom is te vinden in het artikel ‘Gorinchemse fotografen’ op de site Streekgeschiedenis Alblasserwaard. Op die site lijkt men er overigens van uit te gaan dat ‘Photographie Pelgrom’ en ‘W. Pelgrom’ verwijzen naar één en dezelfde fotograaf, maar sluitende onderbouwing daarvoor heb ik online nog niet kunnen vinden.

De unheimische uitstraling

Foto van een onbekende man en jongen

We zien een afbeelding van twee personen: een volwassen man die op een stoel zit en een jongen die naast hem staat, met één arm op de schouder van de man. Wellicht gaat het om vader en zoon. Beide dragen formele kleding, inclusief jas en pantalon; de jongen houdt een hoed in zijn hand. De achtergrond bestaat uit een gordijn en een neutrale studio-opstelling.

De foto is afkomstig van het fotografisch atelier van A. van der Noot, gevestigd aan de Houtmarkt 15 in ’s-Gravenhage (Den Haag), een straat die inmiddels niet meer onder die naam bestaat. Op denhaag.wiki vind je een aardig artikel met leuke afbeeldingen en foto’s.

Er zijn geen directe vermeldingen van A. van der Noot in de huidige online fotografenregisters of archieven, maar op basis van stijl en typografie is het aannemelijk dat hij actief was rond 1860‑1890, in de bloeitijd van de CdV en kabinetfoto’s.

In de 19e eeuw gold het retoucheren van portretten als een teken van vakmanschap. Fotografen accentueerden de ogen met penseel of potlood, voegden bijvoorbeeld een witte stip toe in de pupil en gaven zo glans en vitaliteit aan hun modellen. Voor tijdgenoten was dit geen vervreemding, maar juist een manier om de technische beperkingen van de fotografie te overstijgen en de geportretteerde waardigheid te geven.

Voor de moderne kijker werkt deze ingreep anders. De ogen lijken soms veel te zwaar aangezet, waardoor het portret een ontegenzeggelijk spookachtige of unheimische uitstraling krijgt. Dat verschil in perceptie laat zien hoe sterk de visuele normen zijn verschoven: wat ooit verfijning was, ervaren wij nu als kunstmatigheid. Een portret als dit zouden we vandaag de dag zelfs creepy kunnen noemen.

Crayon, pagina 9, foto 3

Portret van een onbekende vrouw

Dit is de laatste carte de visite uit het fotoalbum Crayon. Daarna volgen alleen nog enkele losse foto’s in andere formaten.

Deze CdV toont een vrouw in een donkere, hooggesloten jurk met sierlijke borduursels op het borststuk. De kleur van de jurk lijkt lichter dan wat we doorgaans zien bij dit soort portretten, maar de exacte tint is vooralsnog niet te achterhalen. De vrouw staat naast een rijk versierde stoel en rust met één hand op de leuning. De geschilderde studioachtergrond toont links een klein tafeltje met een vaas of beeldje, en op de achtergrond een decoratief gordijn. Onder de foto staat Atelier P. Weise – Enschede gedrukt. Net als bij alle foto’s van deze fotograaf die we eerder in dit album zijn tegengekomen, is de achterkant blanco.

Klik hier om alle posts over P. Weise te bekijken. Op pagina 5, foto 4 vind je in elk geval meer informatie over deze fotograaf.

Crayon, pagina 9, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Deze carte de visite toont een vrouw in een donkere, hooggesloten jurk met lange mouwen, staand in een studio-opstelling. Ze rust met één hand op een klein rond tafeltje waarop een beeldje staat, en naast haar bevindt zich een gestoffeerde stoel. De achtergrond bestaat uit een geschilderd decor met architecturale elementen en een landschap. Onder de foto staat gedrukt: Atelier P. Weise – Enschede.

P. Weise zijn we inmiddels vaker tegengekomen. Als je hier klikt, zie je alle posts over deze fotograaf op een rijtje.

Crayon, pagina 9, foto 1

Portret van een onbekende vrouw

Een vrouw staat rechtop in een studio-interieur, gekleed in een donkere, formele jurk met een hooggesloten hals en decoratief kant of patroon bij de kraag. Haar haar is strak naar achteren gekamd en ze rust met één arm op een sierlijk bewerkte zuil met daarop een reliëf van de Nederlandse leeuw. Op het studiogordijn zien we een afbeelding van een houten meubel, wat de setting een meer statige uitstraling geeft. Onder de foto staat gedrukt: J. Knijff, Veenendaal. Fotograaf. De achterkant van de CdV is blanco.

J. Knijff komt niet voor in de huidige online fotografenregisters of archieven. Daarmee is hij al de tweede Veenendaalse fotograaf uit dit fotoalbum die moeilijk te traceren is (waarbij ‘moeilijk’ in feite neerkomt op ‘nagenoeg onmogelijk’). De geraadpleegde bronnen zijn, net als de vorige keer: diverse zoekmachines, Delpher, en de websites van het Gemeentearchief Veenendaal en HV Oud Veenendaal.

(Ingekleurd met Palette.fm)

Crayon, pagina 8, foto 4

Portret van onbekend koppel

We zien een staande man (links) naast een zittende vrouw. Beide geportretteerden zijn keurig gekleed: hij in een donker pak met strik, vest en horlogeketting; zij in een rijk gedetailleerde, geborduurde donkere jurk met een witte kraag. Ze lijkt op een rieten stoel te zitten. De achtergrond is egaal en van de vloer is nauwelijks iets te zien, maar we mogen aannemen dat de foto in een studio is genomen.

Onder de foto staat links de naam G. Hubers en rechts Hengelo (O), Enschede’schestraat R 15.

Op de achterzijde van de CdV zien we een fraai ontworpen liggende compositie. Linksboven bevindt zich een cirkelvormig monogram met de letters GH, omringd door een decoratieve rand met strepen en stippen. De naam G. HUBERS staat prominent in hoofdletters op een diagonaal geplaatste donkerbruine banner met sierlijke krullen aan beide uiteinden. Daaronder, gecentreerd, de plaatsnaam HENGELO (OVERIJSSEL), weergegeven in een decoratieve zonnestraal­compositie met stralen die naar buiten lopen. Rechtsonder staat het adres van het atelier: Enschede’schestraat – R 15, gezet in een schreefletter. Linksonder lezen we in kleinere letters:
“Het cliché blijft voor nabestelling bewaard. Specialiteit voor het vergroten in onveranderlijken kooldruk.”

De combinatie van zonnestraal­compositie, monogram en de vermelding van kooldruk wijst op een periode rond 1895‑1910.

Informatie over het procédé kooldruk is te vinden op Wikipedia. Deze techniek wordt tegenwoordig niet meer standaard toegepast, maar is net als andere oudere fotografische processen nog wel in trek onder bijvoorbeeld kunstfotografen.

G. Hubers (1863‑1927) maakte onder andere een bekende foto van de Markt in Borne, die later werd gebruikt voor een prentbriefkaart. Zijn werk duikt ook op bij online veilingen en marktplaatsen.

Onze G. Hubers moet niet worden verward met zijn zoon Gerrit Berend Hendrik Hubers (1901‑1989), die eveneens fotograaf was en ook actief was aan de Enschedeschestraat.

Crayon, pagina 8, foto 3

Portret van onbekend meisje

Op deze foto zien we een jong meisje in een fraaie lichte jurk met een subtiel repetitief patroontje, korte mouwen, een witte kraag en een donkere sjerp. Het geheel wordt afgemaakt met donkere kousen en hoge schoenen of lage laarsjes. Het haar is naar achteren gekamd en ze draagt oorbellen, iets wat je tegenwoordig niet vaak meer ziet bij meisjes van deze leeftijd. Ze poseert voor een studiogordijn met een tuinscène, gecompleteerd door een decoratief muurtje met een plat oppervlak waarop requisieten kunnen worden geplaatst, zoals hier een discreet bosje bloemen.

De foto is wat gevlekt, maar dat versterkt eerder dan dat het stoort: het draagt bij aan de dromerige, bijna sprookjesachtige sfeer. Het geheel roept onwillekeurig associaties op met de fotoportretten van jonge meisjes die Lewis Carroll in dezelfde periode maakte. Tegelijk is duidelijk dat het meisje het poseren behoorlijk spannend vond; zie haar gespannen rechterhand.

Onder de foto zien we de gegevens van de fotograaf, naast een logo dat is opgebouwd uit diens initialen: H. Born, Nijmegen, Spoorstraat 2c.

Op de achterkant van de CdV vinden we een uitgebreidere versie van deze gegevens, fraai vormgegeven in een decoratief kader:

HB  

H. Born  

Nijmegen  

Spoorstraat 2c t/o het Station  

Veenendaal  

Hoofdstraat 280.  

De Plaat blijft voor Nabestelling bewaard.  

Speciaal atelier voor Vergrootingen in onveranderlijke Fotografie  

(Lithografie: Alex. Lindner, Berlin)

Over fotograaf H. Born is uitgebreide informatie te vinden, met name op de website van Stichting Noviomagus, de geschiedeniswebsite over Nijmegen. Uit de tijdlijn op die pagina blijkt dat de periode waarin Born ook actief was in Veenendaal (zoals hier vermeld op de achterkant van de CdV) liep van 1908 tot en met 1911. Dankzij deze gegevens kan deze foto dus vrij nauwkeurig worden gedateerd.

De firma Alex. Lindner uit Berlijn was gespecialiseerd in het vervaardigen van kartons voor carte-de-visite-fotografie (CdV’s) rond het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw (ca. 1880‑1910).

Bronnen:

Alex. Lindner (Firma)

Wikimedia Commons

Crayon, pagina 8, foto 2

Portret van twee onbekende kinderen

Deze fraaie carte de visite toont twee poserende kinderen: een staand meisje (links op de foto) en een zittende jongen. Het meisje draagt een nette geruite jurk tot over de knie en, zo te zien, veterschoentjes of ‑laarsjes. Met haar rechterhand leunt ze op een witgelakt houten tafeltje; haar linkerhand rust op de leuning van het bijbehorende houten bankje waarop de jongen zit. Hij zit behoorlijk strak in het pak, maar zijn kostuum oogt een stuk minder streng door de uitbundige strik met witte stippen. De achtergrond is min of meer egaal, iets wat we bij deze fotograaf nog niet eerder zagen.

Onder de foto zien we een aardige variatie op een bekend thema: een andere versie van de signatuur van de fotograaf. Hier geen wapenschild of logo, maar enkel links de naam J. Plettenburg en rechts het adres Pijpenstraat 1, Enschedé. Inderdaad: Pijpenstraat met een huisnummer, en hier is ook niet gekozen voor de ligatuur met puntjes (ÿ), zoals bij sommige eerder geziene CdV’s, maar voor twee losse letters. En niet onbelangrijk: Enschede is hier gespeld met accent aigu: Enschedé.

Dit blijkt een historische spellingvariant te zijn, bedoeld om de juiste uitspraak van de plaatsnaam te verduidelijken: met de klemtoon op de laatste lettergreep. Tegenwoordig is deze schrijfwijze ongebruikelijk, maar in de 19e en vroege 20e eeuw kwam die incidenteel voor in drukwerk zoals CdV’s, advertenties en briefhoofden.

Volgens Onze Taal is Enschede een “raar woord” met drie verschillende klinkers: è, uh, ee. De spelling Enschedé zou dus een poging kunnen zijn geweest om de laatste klank (de lange ee) expliciet te maken. In het radioprogramma De Taalstaat werd dit ook besproken: de naam wijkt af van andere plaatsnamen en leidt regelmatig tot uitspraakverwarring.

Nog even terug naar de foto zelf. Bij de meeste portretten uit dit album dragen de geportretteerden ingetogen, donkere kleding. Een typisch Nederlands verschijnsel door de eeuwen heen, waarin soberheid en ernst de norm waren. Voor kinderen gold dat een stuk minder, en daarom kun je juist bij een foto als deze extra nieuwsgierig worden. We hebben dus maar eens een automatische inkleuring op deze foto losgelaten. Er bestaan verschillende sites waar je dit gratis kunt doen, en hier is gekozen voor Palette.fm. Het resultaat is heel aardig geworden.

Crayon, pagina 8, foto 1

Portret van twee onbekende mannen

Dit portret toont twee mannen in nette, donkere ‘stadspakken’: een donker jasje, een vest en een bijpassende broek met veterschoenen. De man links op de foto zit op een stevige lage tafel; de man rechts leunt quasi-nonchalant op een hoge tafel met twee boeken op een plankje. Zijn ogen lijken geretoucheerd, al is dat niet helemaal met zekerheid te zeggen.

Die hoge tafel hebben we eerder gezien. Die boeken ook. En eigenlijk deze hele studiosetting, inclusief het studiogordijn. Als je een heel album met foto’s uit dezelfde regio bekijkt, kan er al snel een moment komen waarop je de rekwisieten van een bepaalde fotograaf begint te herkennen. In dit geval is de terugkerende fotograaf Joh. Plettenburg, Enschede, Pijpenstraat, en de achtergrond herkennen we van de eerste foto op pagina 5 van het album Crayon.
NB: je kunt de tag met zijn naam bij dit artikel gebruiken om al zijn foto’s op dit blog terug te vinden.

Het wapenschild in de signatuur van de fotograaf hebben we al eens besproken, in het artikel over pagina 6, foto 4 van het album. Net als bij veel foto’s uit deze regio en periode is de achterkant van de CdV blanco.

Crayon, pagina 7, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Deze foto toont een vrouw in een donkere japon met een geborduurd bovenlijf en een witte opstaande kraag. Rond de hals draagt ze een royale, dunne zilverkleurige ketting die aan de ceintuur lijkt te zijn bevestigd en daar ruim overheen valt. Haar haar is opgestoken, en ze draagt kleine oorbellen. De geschilderde studioachtergrond stelt een wand voor met een marmeren schoorsteenmantel waarop een vaas staat. Haar rechterhand rust op een beklede houten stoel; de linkerarm hangt ontspannen omlaag.

Onder de foto zien we links een Nederlands wapenschild met twee gekroonde leeuwen en de nationale wapenspreuk Je Maintiendrai, in het midden de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat.

Deze fotograaf zijn we eerder in dit fotoalbum tegengekomen. Zie deze pagina voor de eerste kennismaking met Plettenburg (pagina 5, foto 1). Bij de tweede foto van deze fotograaf in dit album (pagina 6, foto 4) gingen we wat dieper in op het wapenschild.

Crayon, pagina 7, foto 1

Portret van een onbekende vrouw

Op deze foto zien we een jonge vrouw in een donkere japon met pofschouders, een hoge kraag en een motief van vier bloemen op het bovenlijf. Het haar is naar achteren gekamd en ze draagt subtiele oorbellen. Ze staat op een tapijt en leunt met haar linkerhand op de rug van een houten stoel terwijl ze recht in de camera kijkt.

En? Ja, aan die linkerhand draagt ze twee ringen. Het is inmiddels een terugkerend detail op foto’s van (jonge) dames uit Enschede uit die periode; zo rond 1910, schatten we nu.

Net als de eerste keer dat we dit zagen, is ook deze foto gemaakt door Atelier P. Weise, Enschede. Zie deze pagina voor meer informatie over deze fotograaf. Ook bij deze foto van Weise is de achterkant blanco.

Crayon, pagina 6, foto 4

Portret van een onbekende vrouw

Op deze foto zien we een vrouw in een donkere japon met hoge kraag en een speld aan de hals. Haar rechterhand is niet zichtbaar. Misschien is die in een mof gestoken, of bewust buiten beeld gehouden? De foto is vrij donker, maar ook als we het relevante deel uitsnijden en de afbeelding lichter maken, blijft onduidelijk waar haar rechterhand is gebleven. Wat wél opvalt, is dat ook deze dame twee ringen aan haar linkerhand draagt. Dat hebben we al eerder gezien. Wellicht toch een modieuze gewoonte in het Enschede van die tijd?

De geschilderde studioachtergrond lijkt een soort (antieke) tuinscène voor te stellen. De vrouw staat op een rijk gedecoreerd tapijt. Onder de foto zien we de signatuur van de fotograaf: links Joh. Plettenburg, in het midden gestileerde initialen, en rechts Enschede, Pijpenstraat. Deze fotograaf kwamen we al eerder tegen, op pagina 5 van het fotoalbum, alleen waren de adresgegevens daar een stuk koningsgezinder.¹

De achterkant van de foto is blanco.

¹ Op basis van typografische stijl en grafische vormgeving valt te vermoeden dat de foto met het wapenschild en het motto Je maintiendrai ouder is dan de foto met het monogram en adresgegevens. De eerste sluit aan bij de decoratieve en symbolische stijl van circa 1880‑1895, terwijl de tweede past binnen de meer gestileerde brandingpraktijken van circa 1900‑1915. Het gebruik van het wapenschild in drukwerk komt vaker voor in de periode 1880‑1910, toen de monarchie zich actief profileerde en fotografie een breed publiek bereikte. Het logo met initialen wijst wellicht op een latere fase van het atelier, waarin branding belangrijker werd dan symboliek.

Bronnen:
– Wapenschilden in moderne kunst en design
– Spoorbeeld – Wapenschilden
– De geschiedenis van de drukkerij in Nederland

Crayon, pagina 6, foto 2 en 3

Zoek de verschillen

In het fotoalbum vinden we twee opeenvolgende cartes de visite die opvallende gelijkenissen vertonen. Op beide foto’s zien we een jongedame ten voeten uit. Beide dragen donkere, formele japonnen met hoge kraag en lichte decoratie aan de borst, typisch voor de periode 1895‑1905. De opstelling, belichting en signatuur van de fotograaf (Atelier P. Weise, Enschede) zijn identiek qua stijl, formaat en lettertype, wat aannemelijk maakt dat de foto’s rond dezelfde tijd en in dezelfde studio zijn genomen. De achterkant van beide foto’s is blanco.

Wat opvalt, is dat beide geportretteerden twee ringen aan de linkerhand dragen. Bij nadere beschouwing lijken de portretten zó veel op elkaar dat het misschien wel om dezelfde vrouw gaat. Beide vrouwen hebben een vergelijkbare gezichtsvorm (ovaal, met vrij brede jukbeenderen en een smalle kaaklijn). De ogen zijn amandelvormig en staan relatief ver uit elkaar. In beide foto’s is de blik direct en serieus.

De ene vrouw heeft een iets zachtere blik, de andere een meer gespannen uitdrukking. Dit kan natuurlijk te maken hebben met de pose-instructies van de fotograaf of andere omstandigheden. Op de ene foto lijkt de neus iets breder en de wenkbrauwen iets dichter bij elkaar, maar dat kan ook komen door belichting, hoek of lensvertekening. 

Het is dus goed mogelijk dat het om dezelfde vrouw gaat, zeker gezien de gedeelde kenmerken en het feit dat beide foto’s uit hetzelfde atelier afkomstig zijn. Maar zonder harde aanwijzingen (zoals een naam op de achterkant of een identiek kledingdetail) blijft het gissen. Mochten het toch twee verschillende vrouwen zijn, dan sturen we via onze mentale tijdmachine alsnog twee setjes excuses naar het verleden dat we ze niet als twee individuele personen hebben behandeld.

Fotograaf P. Weise uit Enschede kwamen we al tegen op pagina 5, foto 4, al was het adresblokje onder de foto daar iets anders. Zie die pagina voor meer informatie.

Crayon, pagina 5, foto 4

Portret van twee onbekende mannen

We hebben een CdV met een fraai duoportret: twee donker geklede jonge mannen. Beide mannen dragen typische stadskleding: donkere wollen pakken, bestaande uit een colbert, een bijpassend vest en een pantalon. De vesten sluiten hoog onder de hals, met een zichtbare ketting van een zakhorloge die van een knoop naar een vestzak loopt. Witte overhemden met een stijve opstaande kraag: typerend voor formele herenkleding rond 1900. Donkere stropdas, broek met rechte pijpen en donkere veterschoenen.

De studioachtergrond moet een interieur voorstellen. Het is een vrij aanwezige achtergrond, zullen we maar zeggen. Juist rond deze periode zouden veel fotografen overschakelen van gedetailleerde decors naar meer neutrale, effen achtergronden. De mannen staan op een rijk gedecoreerd tapijt, en we zien nog wat typisch studiomeubilair.

Onder de foto staat links P. Weise, Enschede en rechts Zuiderhagen 39. Op de achterzijde van de CdV zien we twee datumstempels met de datum 8 augustus 1909. Mogelijk was de stempel al wat ouder: op de bovenste stempel is de linkerkant van de datum niet goed leesbaar, op de onderste juist de rechterkant. Vandaar wellicht ook twee stempels. Als er niemand aan het mystificeren is geweest, is deze foto dus vrij eenvoudig te dateren.

Fotograaf P. Weise blijkt een man in bonis te zijn geweest. Op de site van Erfgoed Enschede lezen we bijvoorbeeld: “Drie dubbele woonhuizen, rond 1905 gebouwd in opdracht van de fotograaf P. Weise. Het complex bestaat uit drie identieke dubbele arbeiderswoningen, gelegen aan de Hengelosestraat.” Op de site van Tubantia zien we een foto van een gerestaureerd fotografisch atelier. De tekst op de gevel is “aangebracht in opdracht van de eerste eigenaar Paul Arthur Weise”. Op online marktplaatsen duiken regelmatig foto’s van zijn hand op. Uit die foto’s blijkt ook dat Weise op verschillende adressen in Enschede actief is geweest.

Zoals wel vaker het geval is, is informatie over de fotograaf veel gemakkelijker te achterhalen dan over de geportretteerden. Bij dit soort foto’s kun je hooguit hopen dat ooit iemand een digitale versie ziet en denkt: dat hoofd ken ik toch? Maar die kans wordt met de jaren natuurlijk steeds kleiner.

Crayon, pagina 5, foto 3

Portret van een onbekend kind

We zien een zittende baby of peuter in een wit gewaadje, geplaatst op een bontvelletje op een stoel. Het kind lijkt bezig met de deconstructie van een speelgoeddier. Onder de foto staat in het midden een logo met de initialen van de fotograaf; rechts daarvan de volledige naam en plaats: H.A. Smit, Almelo.

Op de achterzijde van de carte-de-visite zien we fraai vormgegeven adresgegevens:

H.A. Smit
Fotograaf
Bornebroekschestraat
Almelo
De plaat blijft voor nabestellingen bewaard.

Daaronder bevindt zich een aantrekkelijk landelijk winterlandschap, gedrukt in één kleur (groen) in lithografisch raster, en daar weer onder onder een aanduiding van de lithograaf. Bij ontcijfering komen we op ‘REG C.E.&C.’

De combinatie van florale ornamentiek, licht asymmetrische krullen en een decoratief kader is typerend voor de vroege jugendstil of art nouveau, die rond 1890 in Europa in opkomst was. De kaart combineert informatie met esthetiek en straalt daarmee professionaliteit en verfijning uit: deze portretfotograaf wilde zich duidelijk onderscheiden in een groeimarkt.

Hoe zit het met de fotograaf?

Een online zoektocht levert al snel leuke informatie op. De achterkleinzoon van deze fotograaf is namelijk ook werkzaam in dezelfde branche. Op de site van De Ondernemer staat een leerzaam artikel, mét foto. 

En hoe zit het met ‘REG C.E.&C.’?

‘REG.’ staat vrijwel zeker voor registered (geregistreerd ontwerp of registered design). Dat gebruik zien we vaak op carte-de-visite-achterkanten en andere commerciële drukwerken uit die periode. ‘C.E.&C.’ is vrijwel zeker de afkorting of handelsvorm van de drukker/lithograaf, bijvoorbeeld een variant op C.E. & Co. of C.E. & Cie. (Cie = compagnie). Er bestaan meerdere voorbeelden in archieven waarin precies díe letters worden afgedrukt als printercode of merkteken (zie bijvoorbeeld hier en hier).

Crayon, pagina 5, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Deze carte de visite toont een zittende dame in een donkere, hooggesloten blouse met een bijpassende lange rok. Aan de hals draagt ze een ronde, zilverkleurige broche, en om de hals een lange, zilverkleurige ketting die met een soort speld lijkt te zijn vastgezet. Haar haar is naar achteren geborsteld en ze draagt korte oorbellen. Ze zit naast een tafel, op een bewerkte houten hoekstoel, en houdt met haar linkerhand een vrij groot boek geopend dat op de tafel leunt. Haar blik is net iets naast de lens gericht.

Onder de foto staat links H. Smits en rechts Veenendaal, b/h station HSM. De achterkant van de foto is blanco.

Behalve de constatering dat de dame behoorlijk fotogeniek is, kunnen we niet veel over haar vertellen. Over de fotograaf is vooralsnog ook niets te vinden (geraadpleegde bronnen: diverse zoekmachines, Delpher en de sites van het Gemeentearchief Veenendaal en HV Oud Veenendaal).

Het HSM-station in Veenendaal bevond zich rond 1900 op de plek van het huidige station Veenendaal‑Centrum. Het werd aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) en speelde een belangrijke rol in de groei van het dorp (zie ook Veenendaal op de Kaart). 

Op de site van de ERMS (Eem- en Rijnlandsche Museum Spoorlijn) staan aardige historische foto's van het in 1975 gesloopte gebouw.

Crayon, pagina 5, foto 1

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een jonge man, ten voeten uit. Hij draagt een degelijk donker stadskostuum met daaronder een vest, een wit overhemd met stijve boorden en een das. Zijn rechterarm rust op een hoog tafeltje; in zijn linkerhand houdt hij een hoed. Aan de ringvinger van die hand draagt hij een ring. De foto is genomen tegen een studioachtergrond. Op de vloer ligt een kleed met daarover een licht bontvel. De opname is opvallend scherp, maar heeft in de loop der tijd helaas wel wat schade opgelopen.

Onder de foto staat links een Nederlands wapenschild, geflankeerd door twee gekroonde leeuwen en daaronder een banier met de tekst Je maintiendrai. In het midden lezen we de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat. De achterkant van de CdV is blanco.

Op online marktplaatsen zijn geen foto’s van de hand van Plettenburg te vinden, maar in oude kranten duiken wel advertenties van deze fotograaf op, met het adres Pijpenstraat 1 – onder meer in 1906 en 1912. Iets eerder zat er op dat adres een bedrijf met een andere naam, en in de periode daarna zien we dat Plettenburg zelf naar een ander adres is verhuisd. Dat betekent dat we dit portret waarschijnlijk in die jaren kunnen dateren.

Een aardig detail is dat de Pijpenstraat de Beltstraat kruist, de straat die we bij de vorige foto in dit album tegenkwamen. De omgeving is sindsdien sterk veranderd: op Google Street View is tegenwoordig alleen nieuwbouw te zien.

Nog een toevalligheid: in de advertentie uit 1906, waarin de opening van zijn atelier aan de Pijpenstraat wordt aangekondigd, biedt Plettenburg ook crayon-teekeningen aan – hetzelfde type tekening dat we in de vorige post tegenkwamen.

Crayon, inleiding

Er is een nieuw antiek fotoalbum in mijn handen beland, met op de voorkant vier driehoekige metalen hoekversieringen en één min of meer langwerpig, verticaal georiënteerd, symmetrisch ornament van hetzelfde metaal. Ik geef albums graag een naam, zodat de herkomst van de verschillende foto’s makkelijk terug te vinden is. Voor dit album heb ik voorlopig gekozen voor Crayon, losjes naar het etiket op de achterkant van de eerste kabinetfoto in het album (zie hieronder).

Het album meet ongeveer 20 × 28 centimeter en bevat ruim twintig foto’s: vooral CdV’s, maar ook enkele in andere formaten. De komende dagen (of weken) pak ik telkens een of meer foto’s eruit om nader te bekijken. De blogartikelen verschijnen ook in het Engels, op The Unknown Photo (Album) Project.

De blik

Foto van een onbekende vrouw
Op dit busteportret zien we een jonge vrouw die de toeschouwer met een wat lome blik aankijkt. Ze heeft lang, naar achteren gekamd blond haar, vastgezet met een soort strik of haarband. Ze draagt een geborduurd jakje met een grote sluitspeld, en daaronder een witte blouse waarvan de boorden zichtbaar zijn. Om de hals draagt ze een donkere choker of iets dergelijks, met daaraan een rond hangertje.

Onder de foto staat in goudkleurige letters op een donkerbruine achtergrond links H.W. Wollrabe, Hofphotograaf, en rechts ’s‑Gravenhage, Noordeinde 96.

De achterzijde van de carte de visite is uitgevoerd in liggende oriëntatie, op donkerbruin karton met goudkleurige lithografie. Centraal staan de naam en het adres van fotograaf H.W. Wollrabe, met de prestigieuze vermelding Hofphotograaf van Z.M. den Koning en van wijlen H.M. de Koningin. De typografie is rijk en klassiek, met sierlijke kapitalen en decoratieve accenten. Linksonder zien we een allegorische cherubijnachtige figuur met een camera, omgeven door florale motieven en gestileerde ornamenten – een visuele verwijzing naar de kunstzinnige en ambachtelijke aard van het fotografisch vak.

Over Heinrich Wilhelm Wollrabe (Hamburg, 1 december 1843 – Den Haag, 27 maart 1928) is veel bekend. Op de website van het Rijksmuseum zijn werken van zijn hand te zien, variërend van foto’s van onbekenden tot portretten van koningin Wilhelmina. Wollrabe, hof­fotograaf van koningin Emma, vervaardigde ook het tweede staatsieportret van Wilhelmina.

Ook op Wikimedia Commons zijn veel werken van Wollrabe te vinden.

Volgens RKD Research (het wetenschappelijk platform voor kunsthistorisch onderzoek) had Wollrabe zijn studio aan het Noordeinde 96 van 1877 tot 1910. Hoewel het pand oorspronkelijk uit de 17e eeuw stamt, werd het in 1916 zo ingrijpend verbouwd dat van de oude structuur vrijwel niets is overgebleven. Ofschoon het huidige gebouw op zichzelf interessant is, is de directe link met Wollrabe inmiddels grotendeels verdwenen.