De unheimische uitstraling

Foto van een onbekende man en jongen

We zien een afbeelding van twee personen: een volwassen man die op een stoel zit en een jongen die naast hem staat, met één arm op de schouder van de man. Wellicht gaat het om vader en zoon. Beide dragen formele kleding, inclusief jas en pantalon; de jongen houdt een hoed in zijn hand. De achtergrond bestaat uit een gordijn en een neutrale studio-opstelling.

De foto is afkomstig van het fotografisch atelier van A. van der Noot, gevestigd aan de Houtmarkt 15 in ’s-Gravenhage (Den Haag), een straat die inmiddels niet meer onder die naam bestaat. Op denhaag.wiki vind je een aardig artikel met leuke afbeeldingen en foto’s.

Er zijn geen directe vermeldingen van A. van der Noot in de huidige online fotografenregisters of archieven, maar op basis van stijl en typografie is het aannemelijk dat hij actief was rond 1860‑1890, in de bloeitijd van de CdV en kabinetfoto’s.

In de 19e eeuw gold het retoucheren van portretten als een teken van vakmanschap. Fotografen accentueerden de ogen met penseel of potlood, voegden bijvoorbeeld een witte stip toe in de pupil en gaven zo glans en vitaliteit aan hun modellen. Voor tijdgenoten was dit geen vervreemding, maar juist een manier om de technische beperkingen van de fotografie te overstijgen en de geportretteerde waardigheid te geven.

Voor de moderne kijker werkt deze ingreep anders. De ogen lijken soms veel te zwaar aangezet, waardoor het portret een ontegenzeggelijk spookachtige of unheimische uitstraling krijgt. Dat verschil in perceptie laat zien hoe sterk de visuele normen zijn verschoven: wat ooit verfijning was, ervaren wij nu als kunstmatigheid. Een portret als dit zouden we vandaag de dag zelfs creepy kunnen noemen.

Uit het atelier van de weduwe

Portret van een onbekende vrouw

We zien een studioportret van een vrouw, staand en frontaal afgebeeld, in een sobere donkere jurk met hooggesloten kraag en een lichtgekleurde strik. Haar haar is strak naar achteren gekamd en haar blik is gericht op de camera. De foto is sterk vervaagd: gelaatstrekken en details zijn nog net zichtbaar, maar het beeld is verzonken in sepia en slijtage. De randen zijn afgerond en vertonen vlekken en verkleuring, verspreid over het oppervlak.

De achterzijde vermeldt in sierlijke typografie:

Wed. J. van Koningsveld
Photographisch Atelier Zutphen
(Zaadmarkt hoek Kerkstraatje)
en
Deventer

Dit duidt op een opname uit het atelier van een vrouwelijke fotograaf (een zeldzaamheid in die tijd) en plaatst het beeld stevig in de context van de late 19e eeuw.

Online is de weduwe ook te vinden onder de naam Veuve J. van Koningsveld. Er zijn sowieso aardig wat foto’s van haar hand bekend, maar er bestaat nog geen onomstotelijke, online bron die ‘Wed. J. van Koningsveld’ koppelt aan de locatie ‘Zaadmarkt hoek Kerkstraatje’ in Zutphen. Of we lezen het niet helemaal goed, of de weduwe heeft hier slechts kort gewerkt, of de bronnen bestaan wel maar zijn nog niet gedigitaliseerd. In elk geval levert deze blogpost voortaan een treffer op voor het geval een toekomstige onderzoeker een soortgelijk tijdsdocument tegenkomt als het onze.

Voor de datering is nog aardig dat op fotografen.nl bij onze fotografe de periode ‘Zutphen 1886‑1889’ wordt vermeld. Dat is op zich een vrij beperkte werkperiode.

‘Wed. J. van Koningsveld’ verwijst natuurlijk naar de weduwe van J. van Koningsveld. Jacobus van Koningsveld (Deventer, 4 maart 1824 – Den Haag, 30 juli 1866) was een Nederlandse kunstschilder en fotograaf. Op Wikipedia staat mooi: “Zijn weduwe zette na zijn overlijden de zaak voort.” Maar had die dame zelf geen naam?

Het gaat hier om Lucie Blachet (1828‑1907). Op Wikitree is een korte biografische schets te vinden, plus een afbeelding van een krantenartikel waarin beide namen officieel aan elkaar worden gekoppeld.

Er is voor zover bekend geen bewaard gebleven portretfoto van Lucie van Koningsveld-Blachet zelf, maar ze wordt wel erkend als een van de eerste vrouwelijke fotografen in Nederland. Haar naam komt voor in biografische bronnen, maar tot nu toe zonder visuele documentatie. Lucie van Koningsveld-Blachet was de grootmoeder van Loes van Groningen.

Op de Zaadmarkt in Zutphen bevinden zich twee panden die in aanmerking komen voor de aanduiding 'hoek Kerkstraatje', namelijk nummer 98A (gebouwd in 1700) en 100 (het zogenaamde Ten Broeck Huis, gebouwd in 1600). Over de gebouwen zelf is veel te vinden, over de geschiedenis ervan wel iets maar niet veel, en over vorige bewoners vooralsnog nagenoeg niets. Maar alles is een work in progress dus we kijken over een paar jaar misschien nog wel eens.

Bron: Google Street View, jul 2025.

Zie ook: 

Collectie Gelderland > foto met adressering Zutphen, Saadmarkt. 

Wikimedia Commons > foto met adressering Zutphen, Zaadmarkt.

Daarheen en weer terug

Portret van een gezelschap in een tuin

Op deze foto zien we vier personen in wat een deftige tuin lijkt te zijn, rond een tafel met een bloemenvaas en een fontein op de achtergrond. Twee vrouwen zitten aan weerszijden van het tafeltje, terwijl een jongere man links op een ligstoel zit en een oudere man rechts achter het gezelschap staat. De kleding is formeel: de mannen dragen driedelige pakken met dassen, de vrouwen lange japonnen met ruches en kanten details. Voor de tafel ligt een hond, mogelijk van het gezelschap zelf.

De opname is waarschijnlijk gemaakt tussen 1875 en 1885, gezien de stijl van de kleding en de opbouw van het tafereel. Het is een buitenopname, wat in deze periode nog vrij bijzonder was. De fotografen waren de Thompson Brothers, gevestigd aan 11 Camden Square, Peckham S.E., destijds een wijk in zuidoost-Londen. De toevoeging ‘S.E.’ stond toen al voor het postdistrict South East London, waardoor het niet nodig was ‘London’ te vermelden.

Op de achterzijde is in handschrift te lezen: Jan Bouwkamp, Eerbeek. Het is onduidelijk of dit de naam van een van de geportretteerden is, of van een latere eigenaar van de foto. Tot nu toe is er geen directe link gevonden tussen een Jan Bouwkamp en Eerbeek, maar de vermelding suggereert in elk geval een Nederlandse connectie. Misschien familie of vrienden die in Londen woonden of reisden?

Voor een hedendaags publiek kan de adressering 11 Camden Square, Peckham S.E. wat vreemd of verwarrend aandoen. Tegenwoordig ligt Camden Square immers in North London, terwijl Peckham juist in het zuidoosten van de stad ligt, op flinke afstand van elkaar. In de 19e eeuw kwamen echter vaker gelijkluidende straatnamen in verschillende Londense wijken voor, en werd de toevoeging S.E. (South East) gebruikt om het betreffende stadsdeel aan te duiden. Het lijkt er dus op dat dit Camden Square destijds een kleinere, lokale straat in Peckham was, en niet de bekende locatie in het huidige stadsdeel Camden.

Na enig zoeken blijkt dat Camden Square, SE15, Peckham inderdaad voorkomt in een online straatnamenlijst, met de opmerking: Camden Square appears on maps between 1860 and 1900 (Peckham). Daarmee is die onduidelijkheid in elk geval weggenomen.

Crayon, pagina 6, foto 1

Portret van twee onbekende vrouwen

We zien twee vrouwen in sobere, functionele en volledig bedekkende kleding, typerend voor de Nederlandse burgerlijke mode uit de late 19e eeuw, vermoedelijk tussen 1880 en 1900. Beide vrouwen hebben het haar strak naar achteren gekamd. De kleding van de vrouw rechts oogt iets decoratiever. Zij houdt haar linkerhand tegen de buik en legt haar rechterhand op de schouder van de andere vrouw.

De achtergrond bestaat uit verticale houten planken, mogelijk de buitenzijde van een huis, schuur of bijgebouw. De planken zijn ruw en ongelijk van kleur, wat wijst op verwering en ouderdom. Rond de vrouwen is dichte begroeiing te zien, waaronder struiken met brede bladeren. De grond lijkt onverhard, vermoedelijk aarde of gras.

Boven de vrouw links is op het karton, boven de eigenlijke foto, een kruisje geplaatst. Op de achterkant staan handgeschreven notities:

M. Slotboom

Gortsteeg = [onleesbaar]

Veenendaal

Vrouw gemerkt x

Model 3092 [of 30/22] Half = Vel

[verticaal] of 1.75 papierkoste [sic]

[rechtsboven in kleur] 23

Deze notities doen sterk denken aan de tekst op de achterkant van foto 1 op pagina 1 van fotoalbum Crayon. Ook die opname werd vermoedelijk gebruikt als bron voor een crayontekening, en gezien de context zou dat hier eveneens goed kunnen gelden. Op foto 1 kwam bovendien dezelfde naam voor: M. Slotboom. Het handschrift lijkt sterk overeen te komen, al valt dat niet met zekerheid vast te stellen.

Deze foto lijkt dus direct gelinkt aan de eerste foto uit het album, waarmee de locaties Enschede en Veenendaal met elkaar worden verbonden: plaatsen die in dit album vaker opduiken. Dat wijst erop dat het album als geheel is samengesteld uit verwante foto’s, en niet uit willekeurige vondsten.

M. Slotboom

Bij foto 1 op pagina 1 kon geen relevante persoon met de naam Slotboom worden geïdentificeerd in Enschede. Ook in Veenendaal is het lastig om de juiste persoon te traceren, maar wellicht ligt hier voor iemand anders nog een schone taak weggelegd.

Ter oriëntatie: volgens gegevens van Geneanet was de spreiding van de naam Slotboom rond 1900 als volgt:

Gortsteeg

In de nieuwsbrief (pdf) Oud Veenendaal, maart 2013, 28e jaargang, nummer 1, lezen we op pagina 77:

“Op een kaart van de Gelderse Vallei, gepubliceerd door Nicolaas van Geelkerken in 1651, komt de naam Gortsteeg in Veenendaal al voor. De naam werd officieel vastgesteld bij raadsbesluit van 28 juni 1920. [...] Zeven jaar later, bij raadsbesluit van 4 oktober 1927, werd de naam gewijzigd in Gortstraat.”

De straatnaam blijkt lokaal goed bekend en allesbehalve obscuur. Tijdens het zoeken dook zelfs het volgende aardige tekstje op:

De Gortsteeg in Veenendaal is een rijke straat.
Wonen daar mensen met veel geld?
Nee, dat niet.
Toch is het een rijke straat.
In elk huis woont een kind van de Heere.
In sommige huizen wonen er nog wel meer dan één.
Op zondagavond hoor je de mensen in de Gortsteeg zingen.

(Bron: website Boekhandel Den Hertog)

Misschien levert de rest van het album nog nieuw inzicht op, maar voor nu is al opvallend veel achtergrondinformatie achterhaald.

Crayon, pagina 1, foto 1

Portret van een onbekend gezin

We zien een kabinetfoto van een onbekend gezin: een staande man en een zittende vrouw, een staand kind tussen de ouders in, en een zittend kind op schoot bij de moeder. Het staande kind leunt met de rechterarm op het linkerbeen van de moeder en houdt met de linkerhand de hand van de vader vast. De kleding is sober, donker en functioneel, typerend voor de Nederlandse arbeidersklasse rond 1900. Er zijn geen zichtbare sieraden, borduursels of luxe stoffen, wat wijst op bescheiden middelen. De stijl is consistent met de mode van die tijd: hoge kragen, lange mouwen en een voorkeur voor donkere tinten.

Over het bovenlijf van de man is een streep getrokken. Op de voorkant staat geen naam van een fotograaf.

Ook op de achterkant ontbreken naam- en adresgegevens van een fotograaf. Op de bovenste helft van de foto zien we de handgeschreven tekst:

M. Slotboom  

Beltstraat 49  

man buste  

laatst Febr

Daaronder is een etiket geplakt met de tekst: Crayonteeken-inrichting Van Leeuwen & Koen, Boschlaan 24 – Rotterdam. Links van de naam zien we ook een rond bedrijfslogo in zwart met witte krulletters Van Leeuwen & Koen. Onder de gedrukte tekst staat een combinatie van voorbedrukte en handgeschreven regels die inhoudelijk grotendeels overeenkomt met de handgeschreven tekst daarboven:

Leveringstijd laatst Februari  

No. 3244  

Stad Enschede  

Lijst  ---  

Aanmerking man buste

Daaroverheen, ondersteboven, staat een stempel met vermoedelijk de tekst L.W. HEST, al is vooral de laatste letter lastig te ontcijferen.

Als we de achterkant proberen te interpreteren, lijkt het te gaan om een kabinetfoto die is gebruikt als voorbeeld voor een crayontekening (busteportret) van de man op de voorkant. Dat verklaart ook de streep over zijn bovenlijf.

Over een M. Slotboom in combinatie met het adres Beltstraat 49, Enschede is vooralsnog niets te vinden. Rond 1900 lag de Beltstraat aan de rand van de bebouwde kom van het toenmalige Enschede (zie de stip op de twee kaartjes hieronder). Tien jaar eerder was het nog grotendeels onbebouwd gebied, bekend als De Belt, een hoger gelegen terrein aan de westzijde van de stad, op een stuwwal. De naam verwijst naar een natuurlijke verheffing in het landschap: een ‘belt’ of ‘bult’. Inmiddels is Enschede zo sterk gegroeid dat de Beltstraat nu midden in het centrum ligt.

De bronnen voor de twee kaarten vind je hier en hier.

Wat is een crayontekening? Dit soort krijttekeningen waren in die tijd bijzonder populair. Online zijn veel landschappen te vinden, maar met wat zoeken kom je ook portretten tegen, zoals dit vrouwenportret van G.D. Gratema (bron: Haags Gemeentearchief).

Over de Crayonteeken-inrichting zelf is niet veel bekend. Zoeken op basis van de namen levert weinig op; via het adres komen we evenwel terecht bij Boekhandel J.M. van Leeuwen (1889) en Boek- en Plaathandel J.M. van Leeuwen (1894). Rond of kort na de eeuwwisseling verdwijnt Van Leeuwen uit de adresregistraties en nemen andere bedrijven het pand over. De rest van dit spoor lijkt dus in de mist van de tijd verdwenen.

De Hooge Bongert, Zevenaar, in zwart-wit

Bovenstaande ansichtkaart wordt op veilingsites gedateerd op 1960‑1979. Volgens het Kadaster stamt het oudste gebouw in dit huizenblok in Zevenaar in elk geval uit 1972. Ofwel er is destijds iets misgegaan bij het benoemen van de foto op de ansichtkaart, of de straatnamen zijn in de tussentijd veranderd. In elk geval heet de straat waar deze woningen staan tegenwoordig De Hooge Bongert (zie de foto hieronder van september 2025). De Meidoornstraat ligt ruim een halve kilometer oostelijker.

In Zevenaar zijn sowieso veel straten verlegd en zijn flink wat straatnamen aangepast. Het is dus goed mogelijk dat het bejaardencomplex De Hooge Bongert oorspronkelijk aan de Meidoornstraat lag, en dat de straatnaam later is gewijzigd of uitgebreid tot De Hooge Bongert