Crayon, pagina 6, foto 1

Portret van twee onbekende vrouwen

We zien twee vrouwen in sobere, functionele en volledig bedekkende kleding, typerend voor de Nederlandse burgerlijke mode uit de late 19e eeuw, vermoedelijk tussen 1880 en 1900. Beide vrouwen hebben het haar strak naar achteren gekamd. De kleding van de vrouw rechts oogt iets decoratiever. Zij houdt haar linkerhand tegen de buik en legt haar rechterhand op de schouder van de andere vrouw.

De achtergrond bestaat uit verticale houten planken, mogelijk de buitenzijde van een huis, schuur of bijgebouw. De planken zijn ruw en ongelijk van kleur, wat wijst op verwering en ouderdom. Rond de vrouwen is dichte begroeiing te zien, waaronder struiken met brede bladeren. De grond lijkt onverhard, vermoedelijk aarde of gras.

Boven de vrouw links is op het karton, boven de eigenlijke foto, een kruisje geplaatst. Op de achterkant staan handgeschreven notities:

M. Slotboom

Gortsteeg = [onleesbaar]

Veenendaal

Vrouw gemerkt x

Model 3092 [of 30/22] Half = Vel

[verticaal] of 1.75 papierkoste [sic]

[rechtsboven in kleur] 23

Deze notities doen sterk denken aan de tekst op de achterkant van foto 1 op pagina 1 van fotoalbum Crayon. Ook die opname werd vermoedelijk gebruikt als bron voor een crayontekening, en gezien de context zou dat hier eveneens goed kunnen gelden. Op foto 1 kwam bovendien dezelfde naam voor: M. Slotboom. Het handschrift lijkt sterk overeen te komen, al valt dat niet met zekerheid vast te stellen.

Deze foto lijkt dus direct gelinkt aan de eerste foto uit het album, waarmee de locaties Enschede en Veenendaal met elkaar worden verbonden: plaatsen die in dit album vaker opduiken. Dat wijst erop dat het album als geheel is samengesteld uit verwante foto’s, en niet uit willekeurige vondsten.

M. Slotboom

Bij foto 1 op pagina 1 kon geen relevante persoon met de naam Slotboom worden geïdentificeerd in Enschede. Ook in Veenendaal is het lastig om de juiste persoon te traceren, maar wellicht ligt hier voor iemand anders nog een schone taak weggelegd.

Ter oriëntatie: volgens gegevens van Geneanet was de spreiding van de naam Slotboom rond 1900 als volgt:

Gortsteeg

In de nieuwsbrief (pdf) Oud Veenendaal, maart 2013, 28e jaargang, nummer 1, lezen we op pagina 77:

“Op een kaart van de Gelderse Vallei, gepubliceerd door Nicolaas van Geelkerken in 1651, komt de naam Gortsteeg in Veenendaal al voor. De naam werd officieel vastgesteld bij raadsbesluit van 28 juni 1920. [...] Zeven jaar later, bij raadsbesluit van 4 oktober 1927, werd de naam gewijzigd in Gortstraat.”

De straatnaam blijkt lokaal goed bekend en allesbehalve obscuur. Tijdens het zoeken dook zelfs het volgende aardige tekstje op:

De Gortsteeg in Veenendaal is een rijke straat.
Wonen daar mensen met veel geld?
Nee, dat niet.
Toch is het een rijke straat.
In elk huis woont een kind van de Heere.
In sommige huizen wonen er nog wel meer dan één.
Op zondagavond hoor je de mensen in de Gortsteeg zingen.

(Bron: website Boekhandel Den Hertog)

Misschien levert de rest van het album nog nieuw inzicht op, maar voor nu is al opvallend veel achtergrondinformatie achterhaald.

Crayon, pagina 5, foto 1

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een jonge man, ten voeten uit. Hij draagt een degelijk donker stadskostuum met daaronder een vest, een wit overhemd met stijve boorden en een das. Zijn rechterarm rust op een hoog tafeltje; in zijn linkerhand houdt hij een hoed. Aan de ringvinger van die hand draagt hij een ring. De foto is genomen tegen een studioachtergrond. Op de vloer ligt een kleed met daarover een licht bontvel. De opname is opvallend scherp, maar heeft in de loop der tijd helaas wel wat schade opgelopen.

Onder de foto staat links een Nederlands wapenschild, geflankeerd door twee gekroonde leeuwen en daaronder een banier met de tekst Je maintiendrai. In het midden lezen we de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat. De achterkant van de CdV is blanco.

Op online marktplaatsen zijn geen foto’s van de hand van Plettenburg te vinden, maar in oude kranten duiken wel advertenties van deze fotograaf op, met het adres Pijpenstraat 1 – onder meer in 1906 en 1912. Iets eerder zat er op dat adres een bedrijf met een andere naam, en in de periode daarna zien we dat Plettenburg zelf naar een ander adres is verhuisd. Dat betekent dat we dit portret waarschijnlijk in die jaren kunnen dateren.

Een aardig detail is dat de Pijpenstraat de Beltstraat kruist, de straat die we bij de vorige foto in dit album tegenkwamen. De omgeving is sindsdien sterk veranderd: op Google Street View is tegenwoordig alleen nieuwbouw te zien.

Nog een toevalligheid: in de advertentie uit 1906, waarin de opening van zijn atelier aan de Pijpenstraat wordt aangekondigd, biedt Plettenburg ook crayon-teekeningen aan – hetzelfde type tekening dat we in de vorige post tegenkwamen.

Crayon, pagina 1, foto 1

Portret van een onbekend gezin

We zien een kabinetfoto van een onbekend gezin: een staande man en een zittende vrouw, een staand kind tussen de ouders in, en een zittend kind op schoot bij de moeder. Het staande kind leunt met de rechterarm op het linkerbeen van de moeder en houdt met de linkerhand de hand van de vader vast. De kleding is sober, donker en functioneel, typerend voor de Nederlandse arbeidersklasse rond 1900. Er zijn geen zichtbare sieraden, borduursels of luxe stoffen, wat wijst op bescheiden middelen. De stijl is consistent met de mode van die tijd: hoge kragen, lange mouwen en een voorkeur voor donkere tinten.

Over het bovenlijf van de man is een streep getrokken. Op de voorkant staat geen naam van een fotograaf.

Ook op de achterkant ontbreken naam- en adresgegevens van een fotograaf. Op de bovenste helft van de foto zien we de handgeschreven tekst:

M. Slotboom  

Beltstraat 49  

man buste  

laatst Febr

Daaronder is een etiket geplakt met de tekst: Crayonteeken-inrichting Van Leeuwen & Koen, Boschlaan 24 – Rotterdam. Links van de naam zien we ook een rond bedrijfslogo in zwart met witte krulletters Van Leeuwen & Koen. Onder de gedrukte tekst staat een combinatie van voorbedrukte en handgeschreven regels die inhoudelijk grotendeels overeenkomt met de handgeschreven tekst daarboven:

Leveringstijd laatst Februari  

No. 3244  

Stad Enschede  

Lijst  ---  

Aanmerking man buste

Daaroverheen, ondersteboven, staat een stempel met vermoedelijk de tekst L.W. HEST, al is vooral de laatste letter lastig te ontcijferen.

Als we de achterkant proberen te interpreteren, lijkt het te gaan om een kabinetfoto die is gebruikt als voorbeeld voor een crayontekening (busteportret) van de man op de voorkant. Dat verklaart ook de streep over zijn bovenlijf.

Over een M. Slotboom in combinatie met het adres Beltstraat 49, Enschede is vooralsnog niets te vinden. Rond 1900 lag de Beltstraat aan de rand van de bebouwde kom van het toenmalige Enschede (zie de stip op de twee kaartjes hieronder). Tien jaar eerder was het nog grotendeels onbebouwd gebied, bekend als De Belt, een hoger gelegen terrein aan de westzijde van de stad, op een stuwwal. De naam verwijst naar een natuurlijke verheffing in het landschap: een ‘belt’ of ‘bult’. Inmiddels is Enschede zo sterk gegroeid dat de Beltstraat nu midden in het centrum ligt.

De bronnen voor de twee kaarten vind je hier en hier.

Wat is een crayontekening? Dit soort krijttekeningen waren in die tijd bijzonder populair. Online zijn veel landschappen te vinden, maar met wat zoeken kom je ook portretten tegen, zoals dit vrouwenportret van G.D. Gratema (bron: Haags Gemeentearchief).

Over de Crayonteeken-inrichting zelf is niet veel bekend. Zoeken op basis van de namen levert weinig op; via het adres komen we evenwel terecht bij Boekhandel J.M. van Leeuwen (1889) en Boek- en Plaathandel J.M. van Leeuwen (1894). Rond of kort na de eeuwwisseling verdwijnt Van Leeuwen uit de adresregistraties en nemen andere bedrijven het pand over. De rest van dit spoor lijkt dus in de mist van de tijd verdwenen.