Crayon, pagina 14, foto 1

Portret van drie onbekende vrouwen

Op deze fotobriefkaart zien we drie vrouwen in een studio, waarschijnlijk uit het begin van de 20e eeuw. Twee vrouwen zitten aan weerszijden van een zeshoekig tafeltje met een opvallend geometrisch tafelkleed, terwijl de derde vrouw erachter staat. Ze dragen vrij formele kleding met kanten kragen, sieraden en opgestoken kapsels. De achtergrond bestaat uit een geschilderd decor met planten en een draperie, en de vloer is bedekt met een kleed en een bontje. Het geheel straalt een ingetogen, gestileerde sfeer uit.

Het vlekje op de mond van de vrouw links is een latere beschadiging. Wanneer de foto schuin wordt bekeken, is goed te zien dat de kaart waarschijnlijk een tijd in een lijst met passe-partout heeft gezeten: de randen daarvan zijn nog enigszins zichtbaar.

De achterkant van de foto heeft een standaard ansichtkaart­indeling, maar bevat helaas geen gegevens van de fotograaf. Maar niet getreurd. Dit is de laatste foto uit ons album, en dit decor hebben we inmiddels al twee keer eerder gezien: op pagina 5 en op pagina 8 van album Crayon. Daaruit kunnen we afleiden dat deze foto hoogst­waarschijnlijk is gemaakt in de studio van Joh. Plettenburg, aan de Pijpenstraat in Enschede. Zie de collage hieronder.

Crayon, pagina 11, foto 1

Portret van een onbekende vrouw

Dit is de enige kabinetfoto in het album (10,5 × 15,5 cm), en het is een plaatje. Het portret toont een vrouw van voren, gefotografeerd vanaf de borst omhoog. Ze draagt een hooggesloten blouse met fijn kant en florale borduursels, gecombineerd met verticale plooien op de mouwen. Haar haar is opgestoken in een volumineuze knot, en ze draagt een choker met parels en een lange ketting. De zachte belichting en vignettering geven het beeld een ingetogen, tijdloze uitstraling.

De foto is gemaakt door Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschede. Klik hier om alle posts over Plettenburg te bekijken. Op pagina 5, foto 1 vind je in elk geval meer informatie over deze fotograaf.

Crayon, pagina 8, foto 2

Portret van twee onbekende kinderen

Deze fraaie carte de visite toont twee poserende kinderen: een staand meisje (links op de foto) en een zittende jongen. Het meisje draagt een nette geruite jurk tot over de knie en, zo te zien, veterschoentjes of ‑laarsjes. Met haar rechterhand leunt ze op een witgelakt houten tafeltje; haar linkerhand rust op de leuning van het bijbehorende houten bankje waarop de jongen zit. Hij zit behoorlijk strak in het pak, maar zijn kostuum oogt een stuk minder streng door de uitbundige strik met witte stippen. De achtergrond is min of meer egaal, iets wat we bij deze fotograaf nog niet eerder zagen.

Onder de foto zien we een aardige variatie op een bekend thema: een andere versie van de signatuur van de fotograaf. Hier geen wapenschild of logo, maar enkel links de naam J. Plettenburg en rechts het adres Pijpenstraat 1, Enschedé. Inderdaad: Pijpenstraat met een huisnummer, en hier is ook niet gekozen voor de ligatuur met puntjes (ÿ), zoals bij sommige eerder geziene CdV’s, maar voor twee losse letters. En niet onbelangrijk: Enschede is hier gespeld met accent aigu: Enschedé.

Dit blijkt een historische spellingvariant te zijn, bedoeld om de juiste uitspraak van de plaatsnaam te verduidelijken: met de klemtoon op de laatste lettergreep. Tegenwoordig is deze schrijfwijze ongebruikelijk, maar in de 19e en vroege 20e eeuw kwam die incidenteel voor in drukwerk zoals CdV’s, advertenties en briefhoofden.

Volgens Onze Taal is Enschede een “raar woord” met drie verschillende klinkers: è, uh, ee. De spelling Enschedé zou dus een poging kunnen zijn geweest om de laatste klank (de lange ee) expliciet te maken. In het radioprogramma De Taalstaat werd dit ook besproken: de naam wijkt af van andere plaatsnamen en leidt regelmatig tot uitspraakverwarring.

Nog even terug naar de foto zelf. Bij de meeste portretten uit dit album dragen de geportretteerden ingetogen, donkere kleding. Een typisch Nederlands verschijnsel door de eeuwen heen, waarin soberheid en ernst de norm waren. Voor kinderen gold dat een stuk minder, en daarom kun je juist bij een foto als deze extra nieuwsgierig worden. We hebben dus maar eens een automatische inkleuring op deze foto losgelaten. Er bestaan verschillende sites waar je dit gratis kunt doen, en hier is gekozen voor Palette.fm. Het resultaat is heel aardig geworden.

Crayon, pagina 8, foto 1

Portret van twee onbekende mannen

Dit portret toont twee mannen in nette, donkere ‘stadspakken’: een donker jasje, een vest en een bijpassende broek met veterschoenen. De man links op de foto zit op een stevige lage tafel; de man rechts leunt quasi-nonchalant op een hoge tafel met twee boeken op een plankje. Zijn ogen lijken geretoucheerd, al is dat niet helemaal met zekerheid te zeggen.

Die hoge tafel hebben we eerder gezien. Die boeken ook. En eigenlijk deze hele studiosetting, inclusief het studiogordijn. Als je een heel album met foto’s uit dezelfde regio bekijkt, kan er al snel een moment komen waarop je de rekwisieten van een bepaalde fotograaf begint te herkennen. In dit geval is de terugkerende fotograaf Joh. Plettenburg, Enschede, Pijpenstraat, en de achtergrond herkennen we van de eerste foto op pagina 5 van het album Crayon.
NB: je kunt de tag met zijn naam bij dit artikel gebruiken om al zijn foto’s op dit blog terug te vinden.

Het wapenschild in de signatuur van de fotograaf hebben we al eens besproken, in het artikel over pagina 6, foto 4 van het album. Net als bij veel foto’s uit deze regio en periode is de achterkant van de CdV blanco.

Crayon, pagina 7, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Deze foto toont een vrouw in een donkere japon met een geborduurd bovenlijf en een witte opstaande kraag. Rond de hals draagt ze een royale, dunne zilverkleurige ketting die aan de ceintuur lijkt te zijn bevestigd en daar ruim overheen valt. Haar haar is opgestoken, en ze draagt kleine oorbellen. De geschilderde studioachtergrond stelt een wand voor met een marmeren schoorsteenmantel waarop een vaas staat. Haar rechterhand rust op een beklede houten stoel; de linkerarm hangt ontspannen omlaag.

Onder de foto zien we links een Nederlands wapenschild met twee gekroonde leeuwen en de nationale wapenspreuk Je Maintiendrai, in het midden de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat.

Deze fotograaf zijn we eerder in dit fotoalbum tegengekomen. Zie deze pagina voor de eerste kennismaking met Plettenburg (pagina 5, foto 1). Bij de tweede foto van deze fotograaf in dit album (pagina 6, foto 4) gingen we wat dieper in op het wapenschild.

Crayon, pagina 6, foto 4

Portret van een onbekende vrouw

Op deze foto zien we een vrouw in een donkere japon met hoge kraag en een speld aan de hals. Haar rechterhand is niet zichtbaar. Misschien is die in een mof gestoken, of bewust buiten beeld gehouden? De foto is vrij donker, maar ook als we het relevante deel uitsnijden en de afbeelding lichter maken, blijft onduidelijk waar haar rechterhand is gebleven. Wat wél opvalt, is dat ook deze dame twee ringen aan haar linkerhand draagt. Dat hebben we al eerder gezien. Wellicht toch een modieuze gewoonte in het Enschede van die tijd?

De geschilderde studioachtergrond lijkt een soort (antieke) tuinscène voor te stellen. De vrouw staat op een rijk gedecoreerd tapijt. Onder de foto zien we de signatuur van de fotograaf: links Joh. Plettenburg, in het midden gestileerde initialen, en rechts Enschede, Pijpenstraat. Deze fotograaf kwamen we al eerder tegen, op pagina 5 van het fotoalbum, alleen waren de adresgegevens daar een stuk koningsgezinder.¹

De achterkant van de foto is blanco.

¹ Op basis van typografische stijl en grafische vormgeving valt te vermoeden dat de foto met het wapenschild en het motto Je maintiendrai ouder is dan de foto met het monogram en adresgegevens. De eerste sluit aan bij de decoratieve en symbolische stijl van circa 1880‑1895, terwijl de tweede past binnen de meer gestileerde brandingpraktijken van circa 1900‑1915. Het gebruik van het wapenschild in drukwerk komt vaker voor in de periode 1880‑1910, toen de monarchie zich actief profileerde en fotografie een breed publiek bereikte. Het logo met initialen wijst wellicht op een latere fase van het atelier, waarin branding belangrijker werd dan symboliek.

Bronnen:
– Wapenschilden in moderne kunst en design
– Spoorbeeld – Wapenschilden
– De geschiedenis van de drukkerij in Nederland

Crayon, pagina 5, foto 1

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een jonge man, ten voeten uit. Hij draagt een degelijk donker stadskostuum met daaronder een vest, een wit overhemd met stijve boorden en een das. Zijn rechterarm rust op een hoog tafeltje; in zijn linkerhand houdt hij een hoed. Aan de ringvinger van die hand draagt hij een ring. De foto is genomen tegen een studioachtergrond. Op de vloer ligt een kleed met daarover een licht bontvel. De opname is opvallend scherp, maar heeft in de loop der tijd helaas wel wat schade opgelopen.

Onder de foto staat links een Nederlands wapenschild, geflankeerd door twee gekroonde leeuwen en daaronder een banier met de tekst Je maintiendrai. In het midden lezen we de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat. De achterkant van de CdV is blanco.

Op online marktplaatsen zijn geen foto’s van de hand van Plettenburg te vinden, maar in oude kranten duiken wel advertenties van deze fotograaf op, met het adres Pijpenstraat 1 – onder meer in 1906 en 1912. Iets eerder zat er op dat adres een bedrijf met een andere naam, en in de periode daarna zien we dat Plettenburg zelf naar een ander adres is verhuisd. Dat betekent dat we dit portret waarschijnlijk in die jaren kunnen dateren.

Een aardig detail is dat de Pijpenstraat de Beltstraat kruist, de straat die we bij de vorige foto in dit album tegenkwamen. De omgeving is sindsdien sterk veranderd: op Google Street View is tegenwoordig alleen nieuwbouw te zien.

Nog een toevalligheid: in de advertentie uit 1906, waarin de opening van zijn atelier aan de Pijpenstraat wordt aangekondigd, biedt Plettenburg ook crayon-teekeningen aan – hetzelfde type tekening dat we in de vorige post tegenkwamen.