De unheimische uitstraling

Foto van een onbekende man en jongen

We zien een afbeelding van twee personen: een volwassen man die op een stoel zit en een jongen die naast hem staat, met één arm op de schouder van de man. Wellicht gaat het om vader en zoon. Beide dragen formele kleding, inclusief jas en pantalon; de jongen houdt een hoed in zijn hand. De achtergrond bestaat uit een gordijn en een neutrale studio-opstelling.

De foto is afkomstig van het fotografisch atelier van A. van der Noot, gevestigd aan de Houtmarkt 15 in ’s-Gravenhage (Den Haag), een straat die inmiddels niet meer onder die naam bestaat. Op denhaag.wiki vind je een aardig artikel met leuke afbeeldingen en foto’s.

Er zijn geen directe vermeldingen van A. van der Noot in de huidige online fotografenregisters of archieven, maar op basis van stijl en typografie is het aannemelijk dat hij actief was rond 1860‑1890, in de bloeitijd van de CdV en kabinetfoto’s.

In de 19e eeuw gold het retoucheren van portretten als een teken van vakmanschap. Fotografen accentueerden de ogen met penseel of potlood, voegden bijvoorbeeld een witte stip toe in de pupil en gaven zo glans en vitaliteit aan hun modellen. Voor tijdgenoten was dit geen vervreemding, maar juist een manier om de technische beperkingen van de fotografie te overstijgen en de geportretteerde waardigheid te geven.

Voor de moderne kijker werkt deze ingreep anders. De ogen lijken soms veel te zwaar aangezet, waardoor het portret een ontegenzeggelijk spookachtige of unheimische uitstraling krijgt. Dat verschil in perceptie laat zien hoe sterk de visuele normen zijn verschoven: wat ooit verfijning was, ervaren wij nu als kunstmatigheid. Een portret als dit zouden we vandaag de dag zelfs creepy kunnen noemen.

Daarheen en weer terug

Portret van een gezelschap in een tuin

Op deze foto zien we vier personen in wat een deftige tuin lijkt te zijn, rond een tafel met een bloemenvaas en een fontein op de achtergrond. Twee vrouwen zitten aan weerszijden van het tafeltje, terwijl een jongere man links op een ligstoel zit en een oudere man rechts achter het gezelschap staat. De kleding is formeel: de mannen dragen driedelige pakken met dassen, de vrouwen lange japonnen met ruches en kanten details. Voor de tafel ligt een hond, mogelijk van het gezelschap zelf.

De opname is waarschijnlijk gemaakt tussen 1875 en 1885, gezien de stijl van de kleding en de opbouw van het tafereel. Het is een buitenopname, wat in deze periode nog vrij bijzonder was. De fotografen waren de Thompson Brothers, gevestigd aan 11 Camden Square, Peckham S.E., destijds een wijk in zuidoost-Londen. De toevoeging ‘S.E.’ stond toen al voor het postdistrict South East London, waardoor het niet nodig was ‘London’ te vermelden.

Op de achterzijde is in handschrift te lezen: Jan Bouwkamp, Eerbeek. Het is onduidelijk of dit de naam van een van de geportretteerden is, of van een latere eigenaar van de foto. Tot nu toe is er geen directe link gevonden tussen een Jan Bouwkamp en Eerbeek, maar de vermelding suggereert in elk geval een Nederlandse connectie. Misschien familie of vrienden die in Londen woonden of reisden?

Voor een hedendaags publiek kan de adressering 11 Camden Square, Peckham S.E. wat vreemd of verwarrend aandoen. Tegenwoordig ligt Camden Square immers in North London, terwijl Peckham juist in het zuidoosten van de stad ligt, op flinke afstand van elkaar. In de 19e eeuw kwamen echter vaker gelijkluidende straatnamen in verschillende Londense wijken voor, en werd de toevoeging S.E. (South East) gebruikt om het betreffende stadsdeel aan te duiden. Het lijkt er dus op dat dit Camden Square destijds een kleinere, lokale straat in Peckham was, en niet de bekende locatie in het huidige stadsdeel Camden.

Na enig zoeken blijkt dat Camden Square, SE15, Peckham inderdaad voorkomt in een online straatnamenlijst, met de opmerking: Camden Square appears on maps between 1860 and 1900 (Peckham). Daarmee is die onduidelijkheid in elk geval weggenomen.