Crayon, pagina 8, foto 3

Portret van onbekend meisje

Op deze foto zien we een jong meisje in een fraaie lichte jurk met een subtiel repetitief patroontje, korte mouwen, een witte kraag en een donkere sjerp. Het geheel wordt afgemaakt met donkere kousen en hoge schoenen of lage laarsjes. Het haar is naar achteren gekamd en ze draagt oorbellen, iets wat je tegenwoordig niet vaak meer ziet bij meisjes van deze leeftijd. Ze poseert voor een studiogordijn met een tuinscène, gecompleteerd door een decoratief muurtje met een plat oppervlak waarop requisieten kunnen worden geplaatst, zoals hier een discreet bosje bloemen.

De foto is wat gevlekt, maar dat versterkt eerder dan dat het stoort: het draagt bij aan de dromerige, bijna sprookjesachtige sfeer. Het geheel roept onwillekeurig associaties op met de fotoportretten van jonge meisjes die Lewis Carroll in dezelfde periode maakte. Tegelijk is duidelijk dat het meisje het poseren behoorlijk spannend vond; zie haar gespannen rechterhand.

Onder de foto zien we de gegevens van de fotograaf, naast een logo dat is opgebouwd uit diens initialen: H. Born, Nijmegen, Spoorstraat 2c.

Op de achterkant van de CdV vinden we een uitgebreidere versie van deze gegevens, fraai vormgegeven in een decoratief kader:

HB  

H. Born  

Nijmegen  

Spoorstraat 2c t/o het Station  

Veenendaal  

Hoofdstraat 280.  

De Plaat blijft voor Nabestelling bewaard.  

Speciaal atelier voor Vergrootingen in onveranderlijke Fotografie  

(Lithografie: Alex. Lindner, Berlin)

Over fotograaf H. Born is uitgebreide informatie te vinden, met name op de website van Stichting Noviomagus, de geschiedeniswebsite over Nijmegen. Uit de tijdlijn op die pagina blijkt dat de periode waarin Born ook actief was in Veenendaal (zoals hier vermeld op de achterkant van de CdV) liep van 1908 tot en met 1911. Dankzij deze gegevens kan deze foto dus vrij nauwkeurig worden gedateerd.

De firma Alex. Lindner uit Berlijn was gespecialiseerd in het vervaardigen van kartons voor carte-de-visite-fotografie (CdV’s) rond het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw (ca. 1880‑1910).

Bronnen:

Alex. Lindner (Firma)

Wikimedia Commons

Crayon, pagina 5, foto 3

Portret van een onbekend kind

We zien een zittende baby of peuter in een wit gewaadje, geplaatst op een bontvelletje op een stoel. Het kind lijkt bezig met de deconstructie van een speelgoeddier. Onder de foto staat in het midden een logo met de initialen van de fotograaf; rechts daarvan de volledige naam en plaats: H.A. Smit, Almelo.

Op de achterzijde van de carte-de-visite zien we fraai vormgegeven adresgegevens:

H.A. Smit
Fotograaf
Bornebroekschestraat
Almelo
De plaat blijft voor nabestellingen bewaard.

Daaronder bevindt zich een aantrekkelijk landelijk winterlandschap, gedrukt in één kleur (groen) in lithografisch raster, en daar weer onder onder een aanduiding van de lithograaf. Bij ontcijfering komen we op ‘REG C.E.&C.’

De combinatie van florale ornamentiek, licht asymmetrische krullen en een decoratief kader is typerend voor de vroege jugendstil of art nouveau, die rond 1890 in Europa in opkomst was. De kaart combineert informatie met esthetiek en straalt daarmee professionaliteit en verfijning uit: deze portretfotograaf wilde zich duidelijk onderscheiden in een groeimarkt.

Hoe zit het met de fotograaf?

Een online zoektocht levert al snel leuke informatie op. De achterkleinzoon van deze fotograaf is namelijk ook werkzaam in dezelfde branche. Op de site van De Ondernemer staat een leerzaam artikel, mét foto. 

En hoe zit het met ‘REG C.E.&C.’?

‘REG.’ staat vrijwel zeker voor registered (geregistreerd ontwerp of registered design). Dat gebruik zien we vaak op carte-de-visite-achterkanten en andere commerciële drukwerken uit die periode. ‘C.E.&C.’ is vrijwel zeker de afkorting of handelsvorm van de drukker/lithograaf, bijvoorbeeld een variant op C.E. & Co. of C.E. & Cie. (Cie = compagnie). Er bestaan meerdere voorbeelden in archieven waarin precies díe letters worden afgedrukt als printercode of merkteken (zie bijvoorbeeld hier en hier).

Carte de visite, H. Sanders & Co., Groningen (bis)

Portret van een onbekende man

We zien een ovaal uitgesneden busteportret van een man die ons laconiek aankijkt. Hij is gladgeschoren, heeft het haar strak naar achteren gekamd en draagt een net jasje met wit overhemd en stropdas. Bovenaan is een restant van gedrukte tekst zichtbaar (…rs & Co.), maar daaroverheen is ook een stukje tape of iets dergelijks geplakt dat de rest van de tekst afdekt. Linksboven en -onder zien we vergelijkbare stukjes tape. Onder de foto staat: Groningen, Hoogstraatje E. 46.

Op de achterkant lezen we:
Photographisch Atelier H. Sanders & Co.
Groningen, Hoogstraatje E. 46 (tusschen Heere en Gelkingestraat).
Nabestellingen en Vergrootingen van deze en andere Portretten kunnen te allen tijde geleverd worden.
(Lithografie: Trapp & Münch, Berlin.)

We zijn deze fotograaf al eens eerder tegengekomen. Zie deze pagina voor meer informatie.

Volgens de Deutsche Digitale Bibliothek was Trapp & Münch actief in de papierindustrie, met een specialisatie in karton- en glacépapieren. Ze worden genoemd in verband met de verkoop van een fabriek, wat erop wijst dat ze ook betrokken waren bij de productie van basismateriaal voor fotografische toepassingen. Hun naam komt regelmatig voor op cartes de visite uit heel Duitsland, vooral uit de periode 1860‑1890.

Stilo: de vele adressen van Emil Preim

Bij het zien van de vele adressen van Emil Preim (Atelier Preim, Fotografisches Atelier Preim, Fotografische Kunstanstalt Emil Preim) begin je je af te vragen of er nog structuur in aan te brengen is. Hieronder een bescheiden poging, gebaseerd op de foto’s die in het fotoalbum Stilo te vinden zijn.

Floridsdorf
Dit wijst op activiteit vóór of rond het moment dat adresconventies met vaste huisnummers op drukwerk gebruikelijk werden. Periode (geschat): ca. 1890–ca. 1905.

Pragerstrasse 17, Floridsdorf
Hier wordt alleen Floridsdorf vermeld, dus waarschijnlijk was de gemeente hier nog zelfstandig (tot 28 december 1904).

Pragerstrasse 5, Floridsdorf bei Wien
Deze aanduiding is waarschijnlijk ook van vóór de annexatie door Wenen. Er lijkt overlap te zijn tussen de twee adressen aan de Pragerstrasse, dus mogelijk ging het om een verhuizing of meerdere filialen.

Pragerstrasse 5, Wien XXI., Floridsdorf
Dit adres is in elk geval van na 1904.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI. en Wallensteinstr. 29, Wien XX.
Het filiaal aan de Wallensteinstrasse werd officieel ingeschreven op 31 januari 1908 en weer beëindigd rond januari/april 1910. Foto’s met dit adres zijn dus vrij nauwkeurig te dateren.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI.
Volgens Lehmann’s Adressbuch komt dit adres voor van 1911 t/m 1922. Dat sluit niet uit dat het al eerder in gebruik was.

Volgens de site Sparismus missen we in dit overzicht nog een paar adressen: Stryeckgasse 12, Wien XXI. en Am Spitz 2–3, Wien XXI. Die zijn dus sowieso van na 1904. Op de huidige kaart (waar de spelling Prager Straße is) zie je dat al deze adressen in Floridsdorf/Wien XXI. heel dicht bij elkaar liggen – binnen ongeveer dezelfde vierkante kilometer.

Op Sparismus blijkt dat meer mensen nieuwsgierig zijn geweest naar deze productieve fotograaf, maar ook met de bronnen van nu blijft de oogst schaars. Op Internet Archive is wel een digitale versie van het boek Geschichte der Grossgemeinde Floridsdorf van Hans Smital te vinden, met zes foto’s van Emil Preim. Hij fotografeerde dus meer dan alleen portretten.

 

In de krantenarchieven is een exemplaar van de Floridsdorfer Zeitung van 13 maart 1915 te vinden, waarin gesproken wordt over Mizzi Preim, “der Tochter unseres bekannten Photographen Herrn Emil Preim”. Daarmee wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Maar we moeten niet vergeten dat de wereld op dat moment in brand stond. Of dat er iets mee te maken had weten we niet, maar volgens WAIS (het Wiener Archivinformationssystem) is Mizzi Preim op 19 juni 1920 op twintigjarige leeftijd overleden.

Daarna wordt het stil. Met de huidige stand van de online archieven is er niets naders meer te vinden. Voor nu laat ik het hierbij. Mocht er toch nog iets mijn pad kruisen, dan zal ik dat hier waarschijnlijk vermelden.

Sammlung Wien Museum CCO (sammlung.wienmuseum.at)

Stilo, pagina 27, foto 2

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een onbekende man met fraai naar achteren gekamd donker haar en een bescheiden snor. Hij is gekleed in een niet al te donker krijtstreeppak met bijpassend vest, een wit overhemd met stijve boorden en een stropdas met dasspeld. Met zijn ernstige blik kijkt hij ons recht in de ogen.

Onder de foto staat centraal de naam Emil Preim, geflankeerd door twee adressen: Wien, XX. Wallensteinstr. 29 en Wien, XXI. Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse. Het adres Wien, XX. Wallensteinstr. 29 lijkt een filiaal te zijn geweest (ingeschreven op 31 januari 1908, beëindigd rond januari/april 1910, volgens Sparismus).

Op de achterkant zien we een fraai vormgegeven afbeelding van een zittende vrouw in klassieke gewaden, omringd door florale motieven. De tekst luidt:

Fotografische Kunstanstalt
Emil Preim
Wien, XXI. Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstrasse.

Specialist in Kinderaufnahmen, Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Öl. Aufnahmen bei elektr. Licht.
(Lithograaf: P & B)

Na alle CdV’s en kabinetfoto’s van Emil Preim in dit album komen we toch nog een nieuw ontwerp tegen – en het is een juweeltje. Het is bovendien het tweede ontwerp waarin expliciet het gebruik van elektrisch licht wordt aangeprezen. Lithograaf P & B blijkt vooralsnog onvindbaar; dat vraagt waarschijnlijk om een toevalstreffer of een aha‑moment.

Stilo, pagina 26, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

Met dit portret gaan we naar een andere stad en een ander land. We zien een jongeman met een fraai gecoiffeerd kapsel, een bescheiden snorretje en een olijke blik. Hij draagt een net jasje, een wit overhemd met opstaande boordjes en een das met iets dat eruitziet als een dasspeld in de vorm van een omgekeerd hoefijzer.

Onder de foto zien we centraal het Koninklijk Wapen van het Duitse Keizerrijk, zoals dat werd gebruikt in officiële en hofgerelateerde contexten tussen 1871 en 1918. Deze stijl komt overeen met het wapen dat fotografen mochten voeren als zij het predicaat Hofphotograph hadden – dus wanneer zij werkten voor het hof of een vorstelijke familie. Links staat de naam van Bosch, rechts Wiesbaden.

De achterkant van de kabinetfoto is zeer rijk versierd met verschillende wapenschilden, de namen van de steden Paris, Frankfurt a/M, Wiesbaden, en medaillons die vermoedelijk verschillende prijzen uitbeelden. In het midden staat:

van Bosch
Königl. Hof-Photograph
Wilhelmstrasse, Eingang Luisenstr. 3
Wiesbaden

Die Platte bleibt aufbewahrt

(Lithograaf: Jul. Formstecher, Offenbach a/M)

Het gebruik van hoofdletters en kleine letters is hier aangepast aan de spelling op de kaart, dus van Bosch met een kleine v. De bekende hof- en society-fotograaf Otto van Bosch (soms geschreven van den Bosch of van Bosch) werkte in de late 19e eeuw met ateliers in meerdere Europese steden, waaronder – zoals ook blijkt uit de achterkant van de foto – Parijs, Frankfurt en Wiesbaden. Op FotografenWiki staat een mooi artikel over deze fotograaf. De onderstaande afbeelding is ook afkomstig van die site.    

Julius Formstecher was lithograaf, fabrikant van fotografische benodigdheden en drukker van kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s. Hij was gevestigd in Offenbach am Main (Duitsland), maar had ook een filiaal in Wenen (Salvatorgasse 12) en een vestiging in Brussel (Schaerbeek, Rue Vandermeersch) (bron). Hij was actief van het begin van de jaren 1880 tot circa 1903. Formstecher leverde gedrukte fotomounts (kartons), droge platen, fotopapier en andere benodigdheden voor fotografen in Duitsland, Oostenrijk en België. Hij was hoofddistributeur van Schleusner-producten, waaronder droge platen en fotopapier, en dus een belangrijke schakel in de distributie van fotografische technologie.

In 1893 nam hij deel aan de Exposition Internationale de Photographie in Genève, waar hij een bronzen medaille won voor zijn werk als fabrikant en lithograaf (bron). Zijn naam is terug te vinden in internationale vakbladen en tentoonstellingscatalogi.

Stilo, pagina 12, foto 1

Portret van onbekend gezin
Op deze kabinetfoto – de enige foto op deze pagina van ons album – zien we een gezin dat een duidelijke pose heeft aangenomen. Deze opstelling zie je nog steeds vaak, bijvoorbeeld bij heden­daagse televisie­series waarin voor marketing­doeleinden een overzichts­opname van alle hoofdrolspelers wordt gemaakt. Iedereen lijkt in zijn eigen wereld te vertoeven: vader kijkt naar links, moeder naar rechts. De zoon lijkt het meest op zijn gemak en kijkt recht vooruit. De dochter leek dat ook van plan te zijn, maar haar blik is toch afgedwaald. Niet één universum, maar vier.

Alle gezinsleden zijn speciaal voor de gelegenheid gekleed: de staande vader en zoon in pak (de jongen in kniebroek) met corsage en iets dat op een horlogeketting lijkt, de zittende moeder en de staande dochter in nette blouse en rok. De pose is aangenomen vóór een studiogordijn en op een bontvel.

Onder de foto staat:

Johann Dastl
Wien XXI.
Überfuhrstr. 15
Filiale Auersthal
Bahnstr. 160

Op de achterkant zien we onder een fantasiewapen met de initialen JD:

Fotografisches Atelier
Johann Dastl
(Floridsdorf)
Wien XXI.
Überfuhrstr. 15
Bei der Jedleseeer Kirche.

Filiale: Auersthal
Bahnstrasse 160.

Vergrösserungen und Verkleinerungen nach jedem Bilde.
Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograf: Bernh. Wachtl, Wien)

Wat kunnen we met deze informatie?

De kaart toont een standaard­lay‑out van Bernhard Wachtl, die veel voor Weense fotografen drukte (vaak rond 1890‑1910).

Floridsdorf werd in 1904/05 officieel het 21e district van Wenen. Het gebruik van ‘Wien XXI’ helpt dus bij het dateren: de kaart is van ná die inlijving.

Auersthal (Neder-Oostenrijk) als filiaaladres suggereert dat Dastl actief was in de regio en niet alleen in de stad.

Maar:

Dastl komt niet in de Lehmann-adresboeken voor (mogelijk een klein of kortlopend atelier, of onder een andere spelling zoals Döstl of Dostal).

Regionale ateliers werden vaak niet volledig opgenomen in de Weense lijsten, zeker niet als er een filiaal buiten de stad was.

Eigenlijk komen we niet veel verder. Wat kunnen we doen? De mensen op de foto hebben in elk geval bestaan. We gaan ervan uit dat Johann Dastl ook heeft bestaan. Daarom plaatsen we deze informatie in de hoop dat iemand er ooit iets aan heeft.

Stilo, pagina 11, foto 2

Foto van onbekende man en kind

We zien een portret van een onbekende zittende man met een kind op schoot, waarschijnlijk een jongen. De man draagt een uniform met een medaille, en het kind lijkt zich in bijpassende stijl te hebben gekleed.

Onder de foto zien we in goud een getekende harp, met links en rechts de woorden Visite en Portrait.

De medaille is vrijwel zeker een Oostenrijks-Hongaarse onderscheiding met het monogram van Franz Joseph I, waarschijnlijk een variant van de Zivil-Verdienstmedaille. Sommige militair-maritieme en ook bepaalde jubileummedailles hebben evenwel een vergelijkbare ophanging en kunnen op civiele varianten lijken.

Het uniform is vermoedelijk dat van een staatsbeambte (spoorwegen/post/douane) en niet dat van een militair: de platte rechte pet met band, de sobere knopenrij en kraag, en de borstzakken met hun knoopopstelling passen beter bij burgerlijke staatsdiensten.

De achterkant van de foto toont een fraaie illustratie van drie cherubijnen met elfachtige vleugels die bezig zijn met een camera en het ontwikkelen van foto’s, met daaronder in krulletters het woord Souvenir.

Bij een zoektocht naar de herkomst van deze afbeelding kwam ik terecht op de eerder genoemde site Typopassage, waar ik al eens bruikbare informatie heb gevonden. Op een van de pagina’s vond ik een soort oerversie van de afbeelding, vervaardigd door Bernard Wachtl in de geschatte periode 1900-1910 (zie hieronder).

Onze versie is iets meer gestileerd, of uitgewerkt zo je wilt, maar de verschillende onderdelen zijn duidelijk herkenbaar. Ik plaats een kopie van deze versie in dit artikel, maar houd er rekening mee dat die afkomstig is van typopassage.com en hier alleen wordt getoond voor vergelijkingsdoeleinden.

Stilo, pagina 10, foto 3

Foto van onbekende vrouw en man
We zien een kabinetfoto van een zittende vrouw (links) en een staande man. De man legt zijn rechterhand op de rug van de vrouw; zijn linkerhand rust losjes op een tafel. Beiden zijn donker gekleed. De vrouw draagt een hoofddoek en de man een lange jas tot kniehoogte. Als we de blik wat naar beneden richten, zien we dat vloer en wand een wat onafgewerkte indruk maken. Mogelijk gaat het om een tijdelijke studiosetting, wat ook de aanwezigheid van buitenkleding zou kunnen verklaren.

De man heeft een indrukwekkende snor. Mede door de plaatsing in het album (op één pagina met de twee vorige foto’s), en door de haarlijn van de vrouw, die overeen lijkt te komen met die van de dame op de vorige foto, zouden we geneigd kunnen zijn te denken dat dit dezelfde twee mensen zijn op latere leeftijd. Uiteraard moeten we er wel voor waken te snel conclusies te trekken.

Opvallend is verder dat er iets met de ogen van de vrouw aan de hand lijkt te zijn (zie de uitsnedes hieronder).

Onder de foto staat:

A. Wech
Fotograf
Brünn

De achterzijde van de foto is deels tweetalig (Tsjechisch en Duits). We lezen:

Photographisches Atelier
A. Wech
v Brně | Brünn
Silnicni ulice č. 91 | Strassengasse No. 91

Die Platten bleiben für Nachbestellungen aufbewahrt | Plotna se pro další objednávky uschová.

(Lithograaf: R. Türkel, Wien, VII)

De Tsjechische stad Brno (waar het hier dus om gaat) maakte van de oprichting van Oostenrijk-Hongarije in 1867 tot het uiteenvallen van het rijk in 1918 deel uit van de dubbelmonarchie. In die periode was Brno een belangrijk cultureel en economisch centrum binnen de regio Moravië. Na de val van Oostenrijk-Hongarije werd Brno onderdeel van de nieuw gevormde staat Tsjechoslowakije.

In een brochure van het Národní památkový ústav (NPÚ) staat dat fotograaf Anton Wech zijn onderneming in oktober 1893 liet registreren aan de Wawrastrasse. Zie hier voor een vergelijkbare CdV-achterkant met het adres Wawrastrasse 71 (tegenwoordig Hybešova).

De fotograaf was ook buiten Brno actief. Volgens dezelfde NPÚ-brochure werkte Wech ook in Vyškov.

Lithograaf R. Türkel is vooralsnog lastiger te traceren, maar zijn naam duikt in elk geval op in een tijdlijn naast bekende namen als Wachtl en Krziwanek (op de site Typopassage, Typography and Graphic Design Micro‑Museum).

Stilo, pagina 8, foto 1

Portret van onbekende baby
We zien een baby met een flinke zonnehoed. Half over de klep van de hoed, aan de linkerkant, lijkt iets te staan dat doet denken aan een ongelukkige, vette vingerafdruk.

Onder de foto zien we links een fantasierijk wapenschild en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstr. 5

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Maar wacht. Na de verhandeling over de verschillende versies van deze illustratie die we naar aanleiding van de vorige foto hebben gehouden (de glimlachende versie zonder vermelding van de lithograaf versus de ernstig kijkende versie mét vermelding van lithograaf K. Krziwanek), krijgen we hier een soort tussen­versie: niet zo uitgesproken glimlachend als bij de kabinetfoto’s, maar duidelijk vrolijker dan de variant die we bij de laatste foto zagen.

Ook zijn er nu meer gegevens op de achterkant vermeld:

Photogr. Atelier
E. Preim

WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstrasse 5.

Zo ontstaat inmiddels een bont geheel van verschillende versies van deze afbeelding. Voorlopig ga ik er niet van uit dat we ze in chronologische volgorde hebben ontdekt, waardoor het nog wat gissen blijft welke de oerversie is en welke uiteindelijk de laatst gebruikte variant moet zijn geweest.

Stilo, pagina 7, foto 2

Portret van onbekende vrouw
We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donker haar, een hooggesloten jurk met pofschouders en een dun halskettinkje.

De kaart is aan de voorzijde donkergrijs met witte letters, maar de linkerhelft van het kader lijkt verbleekt. Onder de foto staat een klein fantasiewapen en rechts daarvan de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Photograph
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3
Eingang Pragerstr.

De achterzijde heeft een grijze achtergrond. Linksboven zien we in donkerblauw een afbeelding van een ronde elektrische hanglamp met zich verspreidende lichtstralen. Daaroverheen staat in witte letters:

Aufnahmen bei elektrischem Licht.

Daaronder, in blauwe letters:

Emil Preim
Fotografische Kunst-Anstalt.
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstr.

Specialist in Kinderaufnahmen. Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Oel.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

We hebben Emil Preim al vaak voorbij zien komen, maar dit CdV-ontwerp is nieuw in ons album. De achterkant, ontworpen door Karl Krziwanek, ademt de verwondering en opwinding over de ‘magie’ van elektrisch licht – iets wat wij ons tegenwoordig alleen met moeite kunnen voorstellen.

Preim was in de loop van zijn carrière op verschillende adressen actief, dus het is niet vreemd dat hij geregeld nieuwe ontwerpen liet maken. Zodra een verhuizing een feit was, kon het oude drukwerk immers niet meer gebruikt worden.

Stilo, pagina 7, foto 1

Foto van onbekende vrouw
We zien een foto van een staande jonge vrouw in lange, donkere kleding, waarschijnlijk een jakje met een bijpassende rok. Ze leunt met haar rechterhand op de rugleuning van een eenvoudige houten stoel, terwijl ze in diezelfde hand een klein tuiltje bloemen vasthoudt. Achter haar is een geschilderde studioachtergrond te zien, die een tuinomgeving moet voorstellen. Haar blik is bijzonder ernstig.

De kaart is aan beide zijden zwart, met goudkleurige letters. Onder de foto staat de naam van de fotograaf:

E. Heidenhaus, Wien.

Op de achterzijde vinden we, onder een wapenschildje met de letters EH, de volgende tekst in overdadige krulletters:

E. Heidenhaus
Mariahilferstrasse 108.
Wien

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Over fotograaf E. Heidenhaus is niet veel te vinden. Zijn naam wordt niet genoemd in het Lexicon der Wiener Photographen, niet op Fotorevers, en niet op sagen.info (Historische Fotografen Wien, Fotoatelier und Landschaftsfotografie). Het leven en werk van E. Heidenhaus blijven vooralsnog even ongrijpbaar als zijn CdV’s.

De straatnaam Mariahilferstrasse wordt tegenwoordig gespeld als Mariahilfer Straße en is genoemd naar de toenmalige voorstad Mariahilf. Volgens Wien Geschichte Wiki waren er op dit adres door de jaren heen diverse bedrijven gevestigd, maar een fotografisch atelier is in het overzicht niet te vinden. Tegenwoordig bevindt zich op dit adres een filiaal van drogisterijketen dm. 

Stilo, pagina 6, foto 3

Foto van onbekende baby
We zien een carte de visite met daarop een baby in een stoeltje, voor zich een soort speelblad met telramen of in elk geval grote verschuifbare kralen. Rechts op het speelblad staat een afbeelding. Wanneer we dit deel van de foto uitvergroten (zie verderop in dit artikel), blijkt het een voorstelling van figuurtjes te zijn met daaronder de tekst Volks‑Kinderstuhl.

Onder de foto staat een naam die we al vaker in dit album zijn tegengekomen, met een adres dat we kennen van pagina 3, foto 1:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5

Ook de achterkant is identiek aan die van de eerdere foto. Waar we toen echter geen aandacht aan hebben besteed, is de lithograaf die verantwoordelijk was voor het ontwerp:

Li. K. Krziwanek, Wien

Karl Krziwanek (1834–1874) heeft een eigen Wikipedia‑pagina met veel informatie. Onder het kopje Firma Karl Krziwanek oder K. Krziwanek blijkt bijvoorbeeld dat de firma nog jarenlang na het overlijden van de naamgever onder dezelfde naam actief bleef.

In het recent ontdekte werk Lexikon der Wiener Photographen 1840–1900 (pdf hier) staat bovendien de volgende interessante passage:

„Ein weiterer Punkt ist, dass es in Wien zwei große lithographische Anstalten gab, Eisenschimmel & Wachtl, später nur Wachtl, und Karl Krziwanek, die Kartons herstellten.“

De namen van die concurrenten zijn we in dit album inmiddels ook al volop tegengekomen.

Dan nog over de Volks-Kinderstuhl: in een online Oostenrijks krantenarchief vinden we in het Neues Wiener Journal van vrijdag 1 december 1899 een advertentie waarin dit model wordt aangeprezen: Naether’s Volks-Kinderstuhl. Ernst Albert Naether blijkt eveneens een eigen Wikipedia‑pagina te hebben (hoe ver kun je dwalen?). Daar vinden we bovendien hetzelfde plaatje als in onze advertentie.

Ernst Albert Naether (10 maart 1825, Zeitz – †5 november 1894, Bad Kissingen) was een Duitse ondernemer en wordt beschouwd als de grondlegger van de Duitse kinderwagenindustrie.