Stilo: de vele adressen van Emil Preim

Bij het zien van de vele adressen van Emil Preim (Atelier Preim, Fotografisches Atelier Preim, Fotografische Kunstanstalt Emil Preim) begin je je af te vragen of er nog structuur in aan te brengen is. Hieronder een bescheiden poging, gebaseerd op de foto’s die in het fotoalbum Stilo te vinden zijn.

Floridsdorf
Dit wijst op activiteit vóór of rond het moment dat adresconventies met vaste huisnummers op drukwerk gebruikelijk werden. Periode (geschat): ca. 1890–ca. 1905.

Pragerstrasse 17, Floridsdorf
Hier wordt alleen Floridsdorf vermeld, dus waarschijnlijk was de gemeente hier nog zelfstandig (tot 28 december 1904).

Pragerstrasse 5, Floridsdorf bei Wien
Deze aanduiding is waarschijnlijk ook van vóór de annexatie door Wenen. Er lijkt overlap te zijn tussen de twee adressen aan de Pragerstrasse, dus mogelijk ging het om een verhuizing of meerdere filialen.

Pragerstrasse 5, Wien XXI., Floridsdorf
Dit adres is in elk geval van na 1904.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI. en Wallensteinstr. 29, Wien XX.
Het filiaal aan de Wallensteinstrasse werd officieel ingeschreven op 31 januari 1908 en weer beëindigd rond januari/april 1910. Foto’s met dit adres zijn dus vrij nauwkeurig te dateren.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI.
Volgens Lehmann’s Adressbuch komt dit adres voor van 1911 t/m 1922. Dat sluit niet uit dat het al eerder in gebruik was.

Volgens de site Sparismus missen we in dit overzicht nog een paar adressen: Stryeckgasse 12, Wien XXI. en Am Spitz 2–3, Wien XXI. Die zijn dus sowieso van na 1904. Op de huidige kaart (waar de spelling Prager Straße is) zie je dat al deze adressen in Floridsdorf/Wien XXI. heel dicht bij elkaar liggen – binnen ongeveer dezelfde vierkante kilometer.

Op Sparismus blijkt dat meer mensen nieuwsgierig zijn geweest naar deze productieve fotograaf, maar ook met de bronnen van nu blijft de oogst schaars. Op Internet Archive is wel een digitale versie van het boek Geschichte der Grossgemeinde Floridsdorf van Hans Smital te vinden, met zes foto’s van Emil Preim. Hij fotografeerde dus meer dan alleen portretten.

 

In de krantenarchieven is een exemplaar van de Floridsdorfer Zeitung van 13 maart 1915 te vinden, waarin gesproken wordt over Mizzi Preim, “der Tochter unseres bekannten Photographen Herrn Emil Preim”. Daarmee wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Maar we moeten niet vergeten dat de wereld op dat moment in brand stond. Of dat er iets mee te maken had weten we niet, maar volgens WAIS (het Wiener Archivinformationssystem) is Mizzi Preim op 19 juni 1920 op twintigjarige leeftijd overleden.

Daarna wordt het stil. Met de huidige stand van de online archieven is er niets naders meer te vinden. Voor nu laat ik het hierbij. Mocht er toch nog iets mijn pad kruisen, dan zal ik dat hier waarschijnlijk vermelden.

Sammlung Wien Museum CCO (sammlung.wienmuseum.at)

Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Op de achterkant van pagina 2, foto 3 van ons album Stilo zagen we voor het eerst het vrouwenhoofd met Jugendstil-kapsel tussen florale elementen, zonder naam van de maker. Bij een zoektocht naar de ontwerper bleek dat er in Europa meerdere versies van dezelfde achterkant van CdV’s en kabinetfoto’s in omloop waren. De eerste vondst was een carte de visite van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław, te koop aangeboden op een Poolse marktplaats. Daarna volgde een foto van J. Dajkovits Nachfolger, gevonden op Typopassage. 

Na een tijdje dook er in ons eigen album ook een carte de visite van Emil Preim op met onderin de naam van de lithograaf: K. Krziwanek, en toen kon er gemakkelijker en gerichter worden gezocht. Wat bleek? Er waren heel wat meer fotografen die dit ontwerp gebruikten.

Wie was K. Krziwanek?

Karl Krziwanek was een lithograaf en handelaar in fotografische benodigdheden, actief in Wenen vanaf ca. 1860. Zijn firma produceerde miljoenen kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s, en leverde daarnaast studioaccessoires, achtergronden en fotopapier. Na zijn overlijden in 1874 werd de firma voortgezet door zijn vrouw en later, in 1907, overgenomen door Prihoda & Beck. De firma had een eigen lithografische afdeling waar ontwerpen werden gemaakt en gedrukt voor fotografen in heel Oostenrijk-Hongarije.

Is er sprake van plagiaat?

Waarschijnlijk niet. De overeenkomsten tussen de ontwerpen wijzen eerder op:

• Standaardisatie binnen één lithografisch atelier: fotografen kozen uit een catalogus van ontwerpen die Krziwanek en zijn team aanboden.
• Licentiegebruik: fotografen zoals Emil Preim, J. Dajkovits Nachfolger en Emil Tenzer gebruikten hetzelfde basisontwerp, soms met kleine aanpassingen (naam, adres, kleur).
• Esthetische trend: het jugendstil­motief met vrouwelijke figuur en florale omlijsting was populair en werd veelvuldig hergebruikt.

Conclusie

Dit zijn dus vermoedelijk geen gevallen van plagiaat, maar eerder een voorbeeld van industriële esthetiek: één lithograaf leverde gestandaardiseerde, artistiek hoogwaardige ontwerpen aan meerdere fotografen. Daardoor zijn de foto’s niet minder uniek, maar juist onderdeel van een groter geheel en van een kunststroming die nog altijd de aandacht weet te trekken.

(Bronnen: foto 2, foto 3, foto 5, foto 6.)

Stilo, pagina 27, foto 2

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een onbekende man met fraai naar achteren gekamd donker haar en een bescheiden snor. Hij is gekleed in een niet al te donker krijtstreeppak met bijpassend vest, een wit overhemd met stijve boorden en een stropdas met dasspeld. Met zijn ernstige blik kijkt hij ons recht in de ogen.

Onder de foto staat centraal de naam Emil Preim, geflankeerd door twee adressen: Wien, XX. Wallensteinstr. 29 en Wien, XXI. Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse. Het adres Wien, XX. Wallensteinstr. 29 lijkt een filiaal te zijn geweest (ingeschreven op 31 januari 1908, beëindigd rond januari/april 1910, volgens Sparismus).

Op de achterkant zien we een fraai vormgegeven afbeelding van een zittende vrouw in klassieke gewaden, omringd door florale motieven. De tekst luidt:

Fotografische Kunstanstalt
Emil Preim
Wien, XXI. Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstrasse.

Specialist in Kinderaufnahmen, Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Öl. Aufnahmen bei elektr. Licht.
(Lithograaf: P & B)

Na alle CdV’s en kabinetfoto’s van Emil Preim in dit album komen we toch nog een nieuw ontwerp tegen – en het is een juweeltje. Het is bovendien het tweede ontwerp waarin expliciet het gebruik van elektrisch licht wordt aangeprezen. Lithograaf P & B blijkt vooralsnog onvindbaar; dat vraagt waarschijnlijk om een toevalstreffer of een aha‑moment.

Stilo, pagina 19, foto 4

Een portret van een man en zijn fiets

Op deze fraaie carte de visite komen we iets tegen dat we in ons album nog niet eerder zagen: een staande man die poseert met een fiets.

Onder de foto staat een bekroond wapenschild, geflankeerd door griffioenen en voorzien van de initialen van de fotograaf. Links daarvan lezen we Emil Preim, rechts Floridsdorf. Opvallend is dat de afdruk een deel van de bovenste lussen van de naam bedekt – een ‘slordigheid’ die we bij andere fotografen wel eens zagen, maar nog niet bij Preim.

De achterzijde vertoont allereerst een grote vochtvlek. Jammer, maar omdat het karton dik is, is de schade gelukkig niet doorgedrongen naar de voorkant. Dit specifieke adresontwerp kenden we nog niet uit ons album. Links zien we opnieuw het bekroonde wapenschild met griffioenen en de initialen van de fotograaf, daarboven Emil Preim, rechts het woord Photograph.

Daaronder staat links de volgende tekst:

Specialität
Moment-Kinderaufnahmen
Vergrösserungen nach jedem vorhanden Bilde
in Platin unvergänglich

Portraits, in Oel, Pastell u. Aquarell.
Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.

Rechts staat het adres vermeld:

Floridsdorf, Pragerstrasse 17.

Het ontwerp is indrukwekkend: de ronde en vloeiende lijnen die we vaker zagen bij Preims carte-de-visite-achterkanten zijn hier deels vervangen door bijna kubistisch aandoende takken met bladeren. Bij langer kijken lijkt de vlek zelfs een extra betekenislaag te geven – alsof er een donkere wolk over het ontwerp trekt.

Wie verantwoordelijk was voor dit ontwerp blijft onduidelijk. Preim vermeldde zijn lithograaf niet altijd, iets wat overigens niet ongebruikelijk was voor kleinere studio’s in die periode. Veel fotografen lieten hun kartons ontwerpen en drukken door gespecialiseerde lithografen, zonder naamsvermelding.

Bij zowel de fiets als de man zien we kenmerken die helpen bij het dateren van de opname.

De fiets

• Dunne banden en een hoog frame zonder kettingkast of spatborden → typisch voor sportieve herenfietsen rond 1895‑1910.

• Geen remhendels zichtbaar, wat wijst op een doortrapper (fixed gear), gebruikelijk vóór de brede introductie van handremmen.

• Licht gebogen stuur en smalle wielen → stijlvol maar functioneel, populair in de periode vóór de Eerste Wereldoorlog.

De man

• Draagt een driedelig pak, een vlinderdas en een platte pet → een combinatie die rond 1905‑1915 veel werd gedragen door stedelijke jongemannen.

• De zelfverzekerde pose, gecombineerd met de fiets, onderstreept status en moderniteit; een fiets was destijds nog een luxeartikel.

De tekst op de achterkant geeft aanvullende aanwijzingen:

• De vermelding van “Moment-Kinderaufnahmen” en “Portraits in Oel, Pastell u. Aquarell” wijst op een studio die actief was in de eerste decennia van de 20e eeuw.

• De nadruk op platinadruk en vergrotingen past goed bij de periode 1905‑1915.

• De stijl van de typografie bevestigt deze datering.

Alles bij elkaar wijst dit portret op een opname uit de periode ca. 1905‑1915. Houd er wel rekening mee dat deze datering is uitgevoerd door een amateur, dus alle mogelijke voorbehouden zijn van kracht.

Stilo, pagina 17, foto 3

Portret van een onbekend bruidspaar

We zien een kabinetfoto van een bruidspaar, waarbij de vrouw een stuk blijer lijkt te kijken dan de man. Natuurlijk is het slechts een momentopname, dus die eerste indruk kan vertekend zijn. De bruid draagt een rijk versierde witte jurk en een teruggeslagen sluier. In haar rechterhand houdt ze een bruidsboeket, terwijl ze met haar linkerhand de hand van de bruidegom vasthoudt. Deze draagt een fraai pak, een overhemd met stijve boorden en een witte vlinderdas. Zijn snor is typerend voor de mode van die tijd.

Achter het bruidspaar zien we links een kamerscherm met bloemmotieven en rechts een stoel met daarop een paar witte handschoenen. Het paar staat op een Perzisch aandoend tapijt.

De foto heeft links, boven en rechts een sterk lichtvignet, maar onder niet. Daardoor ontstaat vaag de indruk dat er een mistflard over de foto trekt. Het lijkt erop dat deze fotograaf hier graag mee experimenteerde; we hebben al verschillende varianten van zulke vignetten gezien.

Onder de foto staat links een wapen, met daarnaast de tekst:
Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De foto is dus van na 1904, toen Floridsdorf samen met een aantal omliggende gemeenten werd opgenomen in het 21e district (XXI. Bezirk) van Wenen.

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Stilo, pagina 16, foto 3

Foto van onbekend bruidspaar
We zien een kabinetfoto van een gelukkig bruidspaar. De bruid draagt een smetteloos witte jurk met teruggeslagen sluier. In haar linkerhand houdt ze een paar witte handschoenen, terwijl ze met de rechterhand de jurk een fractie optilt. De bruidegom heeft een wat wijkende haarlijn en is gladgeschoren, op een puntige snor en sikje na. Hij draagt een net kostuum en houdt in zijn linkerhand een hoed. Het paar staat op een luxueus Perzisch aandoend tapijt. Op de achtergrond zien we onder meer een kamerscherm met bloemmotieven en een rijk versierde tafel waarop nog een paar witte handschoenen ligt.

Onder de foto staat:
Emil Preim
Floridsdorf.

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Wie veel foto’s van Emil Preim heeft gezien, begint de rekwisieten te herkennen. De fraaie tafel rechts op de foto hebben we ook al gezien op pagina 9, foto 2.

Stilo, pagina 13, foto 1

Portret van onbekende man

Op deze kabinetfoto zien we een busteportret van een gedistingeerde, wat oudere man met grijs haar, een puntige snor en een volle sik. Zijn wangen zijn gladgeschoren en hij is netjes gekleed. De foto heeft een sterk lichtvignet, kenmerkend voor deze fotograaf en een verschijnsel dat we sowieso vaak zien in deze periode.

Rechts onder de foto staat:
Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde zien we een jugendstilafbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Stilo, pagina 9, foto 2

Foto van onbekende vrouw met baby

We zien een carte de visite met een foto van een vrouw (rechts) op een stoel en een baby die op een bontvel op een rijk bewerkte tafel zit. Ze houden de hoofden tegen elkaar. De vrouw draagt een fraaie donkere jurk met een hooggesloten wit front. De baby lijkt een donkere hansop te dragen met een kraagje of slabbetje van wit materiaal. Bij de benen van de baby zien we bewegingsonscherpte. De vrouw houdt met haar linkerhand de rechterhand van de baby vast, terwijl beiden in de camera kijken.

De foto lijkt vaak ter hand te zijn genomen. Rechtsonder zien we vlekkerige gebruikssporen, en de rechterhoek van de foto laat los van het karton, heeft een vouw en vertoont ook een klein scheurtje. Helemaal onder in het karton zit een klein gaatje.

Onder de foto zien we in het midden de initialen EP, en links en rechts daarvan de tekst:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5.

De achterzijde van de CdV is dezelfde als die van foto 1 op pagina 3 van dit album.

Stilo, pagina 9, foto’s 1 en 3

Twee foto’s van dezelfde baby

We zien een carte de visite en een kabinetfoto, waarop in beide gevallen dezelfde baby is afgebeeld. Wie eerder baby- of kinderfoto’s van deze fotograaf heeft gezien, zal de gebruikte attributen (stoel en bontvel) inmiddels herkennen. Het kind heeft iets in de handen, maar het is niet duidelijk wat.

Onder beide foto’s zien we links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De achterzijde van de CdV is blanco, iets wat we bij Emil Preim niet eerder zijn tegengekomen. De achterzijde van de kabinetfoto draagt dezelfde illustratie die we ook zagen bij foto 1 op pagina 8 van dit album.

Het is vooral interessant om te zien dat beide foto’s, die waarschijnlijk rond dezelfde tijd zijn gemaakt, verschillend kleurverval vertonen. De CdV heeft een duidelijke lichtblauwe tint gekregen, terwijl de grotere kabinetfoto juist een zweem van sepiatinten laat zien. De twee foto’s zijn dus waarschijnlijk op een verschillende manier behandeld of nabehandeld. In Reilly’s The Albumen & Salted Paper Book (zie hier) wordt uitgelegd wat hiervan de oorzaken kunnen zijn.

Stilo, pagina 8, foto 3

Foto van twee kinderen
We zien een jongen (links) en een meisje poseren voor de foto. De jongen draagt een matrozenpak, het meisje een fraaie jurk en strikken in het haar.

Onder de foto staat links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde vinden we een van de inmiddels bekende jugendstil­ontwerp­varianten die door deze fotograaf werden gebruikt, met de tekst:

Photogr. Atelier
E. Preim
Floridsdorf

Daarnaast is er handgeschreven tekst te zien, iets wat we tot nu toe pas één keer eerder in dit album zijn tegengekomen. Rechts naast de afbeelding staat in grijs potlood waarschijnlijk: Feurl (het zou ook Feuerl kunnen zijn, maar de ‘u’ lijkt duidelijk). Onderaan, over de gedrukte letters heen:
Hansi, 5½ J
Anna, 4 J
en rechts daarvan:
1905

De reguliere zoekmachines leveren niets op voor deze twee naamvarianten. Op myheritage.com verschijnt de variant Feurl wel een enkele keer, maar veel is het niet. De lezers moeten het dus voorlopig met deze eenvoudige vermelding doen.

Stilo, pagina 8, foto 2

Foto van twee kinderen

We zien een jongen (links) en een meisje, gekleed in kleding die doet denken aan klederdracht, vooral in het geval van het meisje. De twee staan naast een metalen hekje, op een soort bontvel. De jongen lijkt iets ouder dan het meisje.

Onder de foto zien we rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

De achterzijde is dezelfde als bij foto 3 op pagina 7. Ook heeft deze foto dezelfde lichtblauwe vervaltint die we daar zagen, waardoor je zou kunnen denken dat beide foto’s in dezelfde periode zijn gemaakt.

Stilo, pagina 8, foto 1

Portret van onbekende baby
We zien een baby met een flinke zonnehoed. Half over de klep van de hoed, aan de linkerkant, lijkt iets te staan dat doet denken aan een ongelukkige, vette vingerafdruk.

Onder de foto zien we links een fantasierijk wapenschild en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstr. 5

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Maar wacht. Na de verhandeling over de verschillende versies van deze illustratie die we naar aanleiding van de vorige foto hebben gehouden (de glimlachende versie zonder vermelding van de lithograaf versus de ernstig kijkende versie mét vermelding van lithograaf K. Krziwanek), krijgen we hier een soort tussen­versie: niet zo uitgesproken glimlachend als bij de kabinetfoto’s, maar duidelijk vrolijker dan de variant die we bij de laatste foto zagen.

Ook zijn er nu meer gegevens op de achterkant vermeld:

Photogr. Atelier
E. Preim

WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstrasse 5.

Zo ontstaat inmiddels een bont geheel van verschillende versies van deze afbeelding. Voorlopig ga ik er niet van uit dat we ze in chronologische volgorde hebben ontdekt, waardoor het nog wat gissen blijft welke de oerversie is en welke uiteindelijk de laatst gebruikte variant moet zijn geweest.

Stilo, pagina 7, foto 3

Portret van onbekende vrouw

We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donkerblond haar en een hooggesloten donkere jurk. De foto heeft een sterk licht vignet en een egale, lichte studioachtergrond, waardoor de vrouw als het ware uit de mist lijkt op te doemen.

Onder de foto staat rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde zien we de jugendstil­afbeelding die we al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Of toch niet? Bij eerdere exemplaren heb ik tevergeefs gezocht naar de ontwerper, maar bij deze versie staat doodleuk de naam van lithograaf K. Krziwanek onder de afbeelding vermeld. Wat is hier aan de hand?

Leg je de twee afbeeldingen naast elkaar, dan zie je minieme verschillen. Bij de kabinetfoto’s had het vrouwengezicht een glimlach, bij de CdV is de blik veel ernstiger. Ook de oorbel, de kuif en de band om het haar zijn net even anders. Het lijkt er dus op dat één van de twee een kopie is. Omdat de CdV-versie wél de naam van de lithograaf draagt, is het aannemelijk dat dit de originele versie is – en dat de kabinetfoto’s de kopie tonen. Dan blijft de vraag: was dat een illegale kopie, of toch een variant die ook met toestemming van Krziwanek is vervaardigd?

Kijken we tenslotte naar de afbeelding van de versie die we bij Emil Tenzer tegenkwamen (gevonden bij het onderzoek naar foto 3 op pagina 2; zie aldaar), dan valt op dat die eigenlijk meer lijkt op onze CdV-versie (met de ernstige blik) dan op de kabinetfoto-versie (met de glimlach). Volg je het nog? Hierboven zie je een vergelijking van de kabinetfoto en de CdV; hieronder die van de Tenzer‑versie. 

Zie het vervolg: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Stilo, pagina 7, foto 2

Portret van onbekende vrouw
We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donker haar, een hooggesloten jurk met pofschouders en een dun halskettinkje.

De kaart is aan de voorzijde donkergrijs met witte letters, maar de linkerhelft van het kader lijkt verbleekt. Onder de foto staat een klein fantasiewapen en rechts daarvan de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Photograph
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3
Eingang Pragerstr.

De achterzijde heeft een grijze achtergrond. Linksboven zien we in donkerblauw een afbeelding van een ronde elektrische hanglamp met zich verspreidende lichtstralen. Daaroverheen staat in witte letters:

Aufnahmen bei elektrischem Licht.

Daaronder, in blauwe letters:

Emil Preim
Fotografische Kunst-Anstalt.
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstr.

Specialist in Kinderaufnahmen. Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Oel.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

We hebben Emil Preim al vaak voorbij zien komen, maar dit CdV-ontwerp is nieuw in ons album. De achterkant, ontworpen door Karl Krziwanek, ademt de verwondering en opwinding over de ‘magie’ van elektrisch licht – iets wat wij ons tegenwoordig alleen met moeite kunnen voorstellen.

Preim was in de loop van zijn carrière op verschillende adressen actief, dus het is niet vreemd dat hij geregeld nieuwe ontwerpen liet maken. Zodra een verhuizing een feit was, kon het oude drukwerk immers niet meer gebruikt worden.

Stilo, pagina 6, foto 3

Foto van onbekende baby
We zien een carte de visite met daarop een baby in een stoeltje, voor zich een soort speelblad met telramen of in elk geval grote verschuifbare kralen. Rechts op het speelblad staat een afbeelding. Wanneer we dit deel van de foto uitvergroten (zie verderop in dit artikel), blijkt het een voorstelling van figuurtjes te zijn met daaronder de tekst Volks‑Kinderstuhl.

Onder de foto staat een naam die we al vaker in dit album zijn tegengekomen, met een adres dat we kennen van pagina 3, foto 1:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5

Ook de achterkant is identiek aan die van de eerdere foto. Waar we toen echter geen aandacht aan hebben besteed, is de lithograaf die verantwoordelijk was voor het ontwerp:

Li. K. Krziwanek, Wien

Karl Krziwanek (1834–1874) heeft een eigen Wikipedia‑pagina met veel informatie. Onder het kopje Firma Karl Krziwanek oder K. Krziwanek blijkt bijvoorbeeld dat de firma nog jarenlang na het overlijden van de naamgever onder dezelfde naam actief bleef.

In het recent ontdekte werk Lexikon der Wiener Photographen 1840–1900 (pdf hier) staat bovendien de volgende interessante passage:

„Ein weiterer Punkt ist, dass es in Wien zwei große lithographische Anstalten gab, Eisenschimmel & Wachtl, später nur Wachtl, und Karl Krziwanek, die Kartons herstellten.“

De namen van die concurrenten zijn we in dit album inmiddels ook al volop tegengekomen.

Dan nog over de Volks-Kinderstuhl: in een online Oostenrijks krantenarchief vinden we in het Neues Wiener Journal van vrijdag 1 december 1899 een advertentie waarin dit model wordt aangeprezen: Naether’s Volks-Kinderstuhl. Ernst Albert Naether blijkt eveneens een eigen Wikipedia‑pagina te hebben (hoe ver kun je dwalen?). Daar vinden we bovendien hetzelfde plaatje als in onze advertentie.

Ernst Albert Naether (10 maart 1825, Zeitz – †5 november 1894, Bad Kissingen) was een Duitse ondernemer en wordt beschouwd als de grondlegger van de Duitse kinderwagenindustrie.

Stilo, pagina 4, foto 3

Foto van moeder en kind
Op deze kabinetfoto zien we een blije moeder en dochter. De vrouw draagt een stemmige donkere jurk waarvan het bovenste deel is versierd met geborduurde bloempatronen. Haar haar is opgestoken. Het meisje draagt een wit jurkje met gekleurde accenten. Ze staat op een verhoging zodat haar gezicht op dezelfde hoogte komt als dat van haar moeder. Beiden kijken naar een punt in de ruimte, naast de fotograaf.

Naast het meisje zien we een speelgoedpaard, dat slechts gedeeltelijk zichtbaar is door het lichte vignet dat we al vaker zijn tegengekomen bij foto’s van deze fotograaf.

Onder de foto staat de naam:
Emil Preim, Floridsdorf.

De achterzijde is voorzien van het inmiddels bekende jugendstil-ontwerp met de tekst Photogr. Atelier F. Preim, dat we al hier en hier hebben gezien. Om overdaad te voorkomen heb ik een scan van de achterkant hier achterwege gelaten.

Stilo, pagina 3, foto 3

Foto van een onbekende baby

Deze kabinetfoto van Emil Preim uit Floridsdorf volgt in veel opzichten hetzelfde sjabloon als foto 3 op pagina 2 van het album. Het kindje zit wellicht op hetzelfde bontvelletje en mogelijk zelfs op dezelfde stoel. Alleen het lichte vignet rond het onderwerp ontbreekt. Wat wél overeenkomt, is dat ook deze opname uitzonderlijk scherp is, waardoor de baby bijna tot leven lijkt te komen. Ik kan me goed voorstellen dat de ouders van dit kind erg blij zijn geweest met deze foto.

De achterkant van de kabinetfoto is identiek aan die van foto 3 op pagina 2: het jugendstil­ontwerp met een vrouwelijk profiel in een cirkel, omringd door waterlelies en water, met de tekst Photogr. Atelier F. Preim en daaronder de vermelding Floridsdorf. Wie meer wil lezen over een mogelijke kwestie van plagiaat rond deze illustratie, kan terecht bij de tekst bij foto 3 op pagina 2.