Umieść kamerę: Nowy Targ - widok na Rynek

Live

Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Op de achterkant van pagina 2, foto 3 van ons album Stilo zagen we voor het eerst het vrouwenhoofd met Jugendstil-kapsel tussen florale elementen, zonder naam van de maker. Bij een zoektocht naar de ontwerper bleek dat er in Europa meerdere versies van dezelfde achterkant van CdV’s en kabinetfoto’s in omloop waren. De eerste vondst was een carte de visite van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław, te koop aangeboden op een Poolse marktplaats. Daarna volgde een foto van J. Dajkovits Nachfolger, gevonden op Typopassage. 

Na een tijdje dook er in ons eigen album ook een carte de visite van Emil Preim op met onderin de naam van de lithograaf: K. Krziwanek, en toen kon er gemakkelijker en gerichter worden gezocht. Wat bleek? Er waren heel wat meer fotografen die dit ontwerp gebruikten.

Wie was K. Krziwanek?

Karl Krziwanek was een lithograaf en handelaar in fotografische benodigdheden, actief in Wenen vanaf ca. 1860. Zijn firma produceerde miljoenen kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s, en leverde daarnaast studioaccessoires, achtergronden en fotopapier. Na zijn overlijden in 1874 werd de firma voortgezet door zijn vrouw en later, in 1907, overgenomen door Prihoda & Beck. De firma had een eigen lithografische afdeling waar ontwerpen werden gemaakt en gedrukt voor fotografen in heel Oostenrijk-Hongarije.

Is er sprake van plagiaat?

Waarschijnlijk niet. De overeenkomsten tussen de ontwerpen wijzen eerder op:

• Standaardisatie binnen één lithografisch atelier: fotografen kozen uit een catalogus van ontwerpen die Krziwanek en zijn team aanboden.
• Licentiegebruik: fotografen zoals Emil Preim, J. Dajkovits Nachfolger en Emil Tenzer gebruikten hetzelfde basisontwerp, soms met kleine aanpassingen (naam, adres, kleur).
• Esthetische trend: het jugendstil­motief met vrouwelijke figuur en florale omlijsting was populair en werd veelvuldig hergebruikt.

Conclusie

Dit zijn dus vermoedelijk geen gevallen van plagiaat, maar eerder een voorbeeld van industriële esthetiek: één lithograaf leverde gestandaardiseerde, artistiek hoogwaardige ontwerpen aan meerdere fotografen. Daardoor zijn de foto’s niet minder uniek, maar juist onderdeel van een groter geheel en van een kunststroming die nog altijd de aandacht weet te trekken.

(Bronnen: foto 2, foto 3, foto 5, foto 6.)

Stilo, pagina 7, foto 3

Portret van onbekende vrouw

We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donkerblond haar en een hooggesloten donkere jurk. De foto heeft een sterk licht vignet en een egale, lichte studioachtergrond, waardoor de vrouw als het ware uit de mist lijkt op te doemen.

Onder de foto staat rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde zien we de jugendstil­afbeelding die we al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Of toch niet? Bij eerdere exemplaren heb ik tevergeefs gezocht naar de ontwerper, maar bij deze versie staat doodleuk de naam van lithograaf K. Krziwanek onder de afbeelding vermeld. Wat is hier aan de hand?

Leg je de twee afbeeldingen naast elkaar, dan zie je minieme verschillen. Bij de kabinetfoto’s had het vrouwengezicht een glimlach, bij de CdV is de blik veel ernstiger. Ook de oorbel, de kuif en de band om het haar zijn net even anders. Het lijkt er dus op dat één van de twee een kopie is. Omdat de CdV-versie wél de naam van de lithograaf draagt, is het aannemelijk dat dit de originele versie is – en dat de kabinetfoto’s de kopie tonen. Dan blijft de vraag: was dat een illegale kopie, of toch een variant die ook met toestemming van Krziwanek is vervaardigd?

Kijken we tenslotte naar de afbeelding van de versie die we bij Emil Tenzer tegenkwamen (gevonden bij het onderzoek naar foto 3 op pagina 2; zie aldaar), dan valt op dat die eigenlijk meer lijkt op onze CdV-versie (met de ernstige blik) dan op de kabinetfoto-versie (met de glimlach). Volg je het nog? Hierboven zie je een vergelijking van de kabinetfoto en de CdV; hieronder die van de Tenzer‑versie. 

Zie het vervolg: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Stilo, pagina 2, foto 3

Foto van een onbekende baby
Op deze uitzonderlijk scherpe kabinetfoto zien we een baby op een wit bontvelletje zitten. Het kind kijkt naar een punt net naast de cameralens, waarschijnlijk naar iemand die achter de fotograaf probeerde zijn aandacht te trekken.

Onder de foto staat de studionaam Emil Preim, Floridsdorf, naast een fantasiewapen. Met Emil Preim zijn we al eerder in aanraking gekomen, namelijk bij foto 1 van pagina 1. Het ontwerp van deze kaart wijkt echter sterk af van die eerste foto. De belettering op de voorkant is anders, maar vooral de achterkant van deze kaart is radicaal verschillend. Daar zien we een afbeelding met daarboven alleen Photogr. Atelier F. Preim en eronder enkel de vermelding Floridsdorf.

De afbeelding is uitgevoerd met de kenmerken van jugendstil: een vrouwelijk profiel omgeven door een cirkel, met waterlelies en water eromheen – een duidelijke verwijzing naar de natuur. Doordat de rest van de kaart onbedrukt is, komt deze illustratie des te sterker naar voren.

De twee Emils

Er is overigens iets merkwaardigs met deze illustratie. Toen ik op zoek was naar de kunstenaar, stuitte ik op de Poolse site Archiwum Allegro, waar een foto van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław stond. De achterkant van die foto vertoont opvallend veel overeenkomsten met die van onze kaart, en dan heb ik het nog niet over de overeenkomende voornamen. De illustratie is niet helemaal identiek, maar het lijkt erop dat een van de versies zo goed mogelijk is nagetekend op grond van de andere. Oordeel zelf. 

Volgens Archiwum Allegro wordt de site in maart 2026 gesloten, dus ik heb de afbeelding in kwestie alvast gekopieerd voor het geval deze later niet meer toegankelijk is.

  

Zie vooral ook: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Wat wil een mens nog meer?

Met dank aan FubsyFox uit Polen.

Knutselkwartiertje

Even knutselen, omdat het kan. De printversie (pdf) van deze zine vind je hier. De vouwinstructies (filmpje) vind je hier. En op de Poolse site Gniazdo Światów (Google Translate vertaalt dit heel poëtisch met ‘Nest van werelden’) vind je nog veel meer van dit spul voor als je je verveelt.

Photoshoppen is een kunst

w Sieci (wcześniej także Sieci) 38/2015 (via)

(Ewa Kopacz)

Rytuały 1/4

Eerste van een setje van vier gevonden communiefoto’s met hoogstwaarschijnlijk een Poolse achtergrond. Op deze foto staat op de achterkant een stempel met de tekst
“Karpatograf”
Stryj
Je zou denken dat een fotograaf met de geweldige naam Karpatograf gemakkelijk te vinden moet zijn, maar dat valt tegen. Het woord geeft op 19 maart 2018 maar één treffer via Google: een link die verwijst naar een downloadbare Excel-sheet op genealogie-website genealogyindexer.org. Daarin staat:
Krasinski E.
Mickiewicza 28
pralnie "Karpatograf"
1930
Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa
genealogyindexer.org

Oftewel, in een algemeen handelsadresboek voor Polen (inclusief Gdańsk) werd de naam gebruikt door ene E. Krasinksi. Nu is er een bekende fotograaf geweest met de naam Edward Krasiński (1925-2004, zie o.a. hier) maar gezien de data is het nogal onwaarschijnlijk dat dat dezelfde persoon is.

Een andere pointer is de plaatsnaam Stryj. Alleen brengt die plaatsnaam je ook gelijk in de problemen. Er is een Stryj in het huidige Polen (zie hier) maar ook een Stryi (Oekraïensn: Стрий, Pools: Stryj) in het huidige Oekraïene (zie hier en het kaartje onder in het artikel). Misschien dat we daar ooit nog eens verder in duiken.

En dan is er nog een fraai stukje handschrift. Nu kan het lezen van handschriften sowieso al lastig zijn, maar als de tekst niet in een taal is die je machtig bent, wordt het nagenoeg onmogelijk. De combinatie van schrift en taalbarrière blijkt teveel van het goede.

---

Het goede is een functie van het euvel

Interview met Willem Frederik Hermans door Andrzej Dąbrówka.

Warschau, 21 mei 1994

Waldemar Świerzy

Waldemar Świerzy ontwierp affiches.

Greystoke: Legenda Tarzana, wladcy malp

Wielka wojna

Czas Apokalipsy

Waldemar Świerzy (Wikipedia)