Stilo, epiloog

Een laatste blik op het schutblad voordat we het album sluiten en opbergen.

Stilo: de vele adressen van Emil Preim

Bij het zien van de vele adressen van Emil Preim (Atelier Preim, Fotografisches Atelier Preim, Fotografische Kunstanstalt Emil Preim) begin je je af te vragen of er nog structuur in aan te brengen is. Hieronder een bescheiden poging, gebaseerd op de foto’s die in het fotoalbum Stilo te vinden zijn.

Floridsdorf
Dit wijst op activiteit vóór of rond het moment dat adresconventies met vaste huisnummers op drukwerk gebruikelijk werden. Periode (geschat): ca. 1890–ca. 1905.

Pragerstrasse 17, Floridsdorf
Hier wordt alleen Floridsdorf vermeld, dus waarschijnlijk was de gemeente hier nog zelfstandig (tot 28 december 1904).

Pragerstrasse 5, Floridsdorf bei Wien
Deze aanduiding is waarschijnlijk ook van vóór de annexatie door Wenen. Er lijkt overlap te zijn tussen de twee adressen aan de Pragerstrasse, dus mogelijk ging het om een verhuizing of meerdere filialen.

Pragerstrasse 5, Wien XXI., Floridsdorf
Dit adres is in elk geval van na 1904.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI. en Wallensteinstr. 29, Wien XX.
Het filiaal aan de Wallensteinstrasse werd officieel ingeschreven op 31 januari 1908 en weer beëindigd rond januari/april 1910. Foto’s met dit adres zijn dus vrij nauwkeurig te dateren.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI.
Volgens Lehmann’s Adressbuch komt dit adres voor van 1911 t/m 1922. Dat sluit niet uit dat het al eerder in gebruik was.

Volgens de site Sparismus missen we in dit overzicht nog een paar adressen: Stryeckgasse 12, Wien XXI. en Am Spitz 2–3, Wien XXI. Die zijn dus sowieso van na 1904. Op de huidige kaart (waar de spelling Prager Straße is) zie je dat al deze adressen in Floridsdorf/Wien XXI. heel dicht bij elkaar liggen – binnen ongeveer dezelfde vierkante kilometer.

Op Sparismus blijkt dat meer mensen nieuwsgierig zijn geweest naar deze productieve fotograaf, maar ook met de bronnen van nu blijft de oogst schaars. Op Internet Archive is wel een digitale versie van het boek Geschichte der Grossgemeinde Floridsdorf van Hans Smital te vinden, met zes foto’s van Emil Preim. Hij fotografeerde dus meer dan alleen portretten.

 

In de krantenarchieven is een exemplaar van de Floridsdorfer Zeitung van 13 maart 1915 te vinden, waarin gesproken wordt over Mizzi Preim, “der Tochter unseres bekannten Photographen Herrn Emil Preim”. Daarmee wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Maar we moeten niet vergeten dat de wereld op dat moment in brand stond. Of dat er iets mee te maken had weten we niet, maar volgens WAIS (het Wiener Archivinformationssystem) is Mizzi Preim op 19 juni 1920 op twintigjarige leeftijd overleden.

Daarna wordt het stil. Met de huidige stand van de online archieven is er niets naders meer te vinden. Voor nu laat ik het hierbij. Mocht er toch nog iets mijn pad kruisen, dan zal ik dat hier waarschijnlijk vermelden.

Sammlung Wien Museum CCO (sammlung.wienmuseum.at)

Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Op de achterkant van pagina 2, foto 3 van ons album Stilo zagen we voor het eerst het vrouwenhoofd met Jugendstil-kapsel tussen florale elementen, zonder naam van de maker. Bij een zoektocht naar de ontwerper bleek dat er in Europa meerdere versies van dezelfde achterkant van CdV’s en kabinetfoto’s in omloop waren. De eerste vondst was een carte de visite van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław, te koop aangeboden op een Poolse marktplaats. Daarna volgde een foto van J. Dajkovits Nachfolger, gevonden op Typopassage. 

Na een tijdje dook er in ons eigen album ook een carte de visite van Emil Preim op met onderin de naam van de lithograaf: K. Krziwanek, en toen kon er gemakkelijker en gerichter worden gezocht. Wat bleek? Er waren heel wat meer fotografen die dit ontwerp gebruikten.

Wie was K. Krziwanek?

Karl Krziwanek was een lithograaf en handelaar in fotografische benodigdheden, actief in Wenen vanaf ca. 1860. Zijn firma produceerde miljoenen kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s, en leverde daarnaast studioaccessoires, achtergronden en fotopapier. Na zijn overlijden in 1874 werd de firma voortgezet door zijn vrouw en later, in 1907, overgenomen door Prihoda & Beck. De firma had een eigen lithografische afdeling waar ontwerpen werden gemaakt en gedrukt voor fotografen in heel Oostenrijk-Hongarije.

Is er sprake van plagiaat?

Waarschijnlijk niet. De overeenkomsten tussen de ontwerpen wijzen eerder op:

• Standaardisatie binnen één lithografisch atelier: fotografen kozen uit een catalogus van ontwerpen die Krziwanek en zijn team aanboden.
• Licentiegebruik: fotografen zoals Emil Preim, J. Dajkovits Nachfolger en Emil Tenzer gebruikten hetzelfde basisontwerp, soms met kleine aanpassingen (naam, adres, kleur).
• Esthetische trend: het jugendstil­motief met vrouwelijke figuur en florale omlijsting was populair en werd veelvuldig hergebruikt.

Conclusie

Dit zijn dus vermoedelijk geen gevallen van plagiaat, maar eerder een voorbeeld van industriële esthetiek: één lithograaf leverde gestandaardiseerde, artistiek hoogwaardige ontwerpen aan meerdere fotografen. Daardoor zijn de foto’s niet minder uniek, maar juist onderdeel van een groter geheel en van een kunststroming die nog altijd de aandacht weet te trekken.

(Bronnen: foto 2, foto 3, foto 5, foto 6.)

Stilo, pagina 28, foto 1

Foto van een onbekende man en vrouw
De laatste foto in ons album is een fraai portret van een vriendelijk ogende man en vrouw. De man (links) zit op een houten stoel met zitkussen. Zijn haar lijkt overgekamd. Hij is gekleed in een net kostuum met opstaande boorden en een witte vlinderdas. Zijn handen rusten op zijn schoot; aan zijn rechterhand is nog net een ring te zien. Hij kijkt recht in de lens met een blik die we gerust schalks kunnen noemen.

De vrouw staat naast hem. Ze draagt een elegante lichte jurk met hoge witte kraag en kijkt schuin van de camera weg, de wijde wereld in. Op de tafel voor hen liggen twee boeken.

Onder de foto staat centraal een wapen met dubbelkoppige adelaar, links de tekst K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph en rechts de naam Pietzner.

K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph betekent hier: keizerlijk en koninklijk hof- en keizerlijk en koninklijk kamerfotograaf:

• Hof-Photograph: officiële fotograaf voor het keizerlijke hof (ceremoniële en publieke portretten)
• Kammer-Photograph: fotograaf voor de persoonlijke of privévertrekken van het hof – een nog intiemere rol

Het gebruik van beide titels suggereert een uitzonderlijk hoge status binnen het fotografisch beroep, met erkenning van zowel de centrale monarchie als het Oostenrijkse hofapparaat. Deze titels waren niet zomaar decoratief: ze werden officieel toegekend en golden als keurmerk van prestige. Fotografen met deze aanduiding mochten vaak het keizerlijke wapen voeren op hun kartons en genoten bijzondere privileges.

Op de achterkant zien we dan ook Allerhöchste Auszeichnungen: Staatspreise, Grand Prix, Goldene Medaillen uit Wenen, Parijs, Londen, enzovoort. Daaronder:

C. Pietzner
K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph
Telephon
Künstlerische Photographien u. Malereien
Specialität: Moderne Photographie

Verder een overzicht van elf filialen en daarnaast, bij Platten No./Posen No., met de hand geschreven: 22247.

Er vallen een paar dingen op. Allereerst de vermelding Telephon zonder nummer. Mogelijk is de kaart gedrukt vlak nadat de studio een telefoonlijn had laten installeren, maar vóórdat het nummer officieel was toegekend of breed gecommuniceerd. Het woord functioneerde dan als aankondiging: “wij zijn telefonisch bereikbaar – meer informatie volgt.” Het kan ook te maken hebben met de filialen: misschien werd er later een nummer met de hand of stempel toegevoegd (wat hier niet is gebeurd). Daarnaast hadden sommige steden lokale netwerken zonder vaste nummers; de bereikbaarheid verliep via telefonistes. Je vroeg dan simpelweg om “Fotograf Pietzner in de Mariahilferstrasse”. Het vermelden van een nummer was dus niet altijd noodzakelijk.

Ten tweede de aanduiding Moderne Photographie. Rond die tijd verwees dat naar:

• het gebruik van droge platen in plaats van nat collodion – sneller, betrouwbaarder, en minder chemisch gedoe in de studio
• elektrisch licht in plaats van daglicht of gaslampen (door Pietzner elders expliciet vermeld)
• kortere sluitertijden, waardoor ook kinderen en onrustige modellen beter konden worden vastgelegd
• retoucheertechnieken, zoals airbrush of potloodbewerking, waarmee portretten werden verfraaid

Moderne fotografie was natuurlijk ook een statement. Het positioneerde Pietzner als vooruitstrevend en technologisch geavanceerd, wat vertrouwen wekte bij een elitair publiek. Het onderscheidde hem van kleinere studio’s die nog met verouderde methodes werkten, en sloot naadloos aan bij de mentaliteit van de Belle Époque: vooruitgang, elegantie en verfijning.

Volgens de Duitse Wikipedia kwam Carl Pietzner in 1927 door zelfdoding om het leven; dit wordt bevestigd door een bron in de Österreichische Nationalbibliothek.

Stilo, pagina 27, foto 2

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een onbekende man met fraai naar achteren gekamd donker haar en een bescheiden snor. Hij is gekleed in een niet al te donker krijtstreeppak met bijpassend vest, een wit overhemd met stijve boorden en een stropdas met dasspeld. Met zijn ernstige blik kijkt hij ons recht in de ogen.

Onder de foto staat centraal de naam Emil Preim, geflankeerd door twee adressen: Wien, XX. Wallensteinstr. 29 en Wien, XXI. Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse. Het adres Wien, XX. Wallensteinstr. 29 lijkt een filiaal te zijn geweest (ingeschreven op 31 januari 1908, beëindigd rond januari/april 1910, volgens Sparismus).

Op de achterkant zien we een fraai vormgegeven afbeelding van een zittende vrouw in klassieke gewaden, omringd door florale motieven. De tekst luidt:

Fotografische Kunstanstalt
Emil Preim
Wien, XXI. Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstrasse.

Specialist in Kinderaufnahmen, Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Öl. Aufnahmen bei elektr. Licht.
(Lithograaf: P & B)

Na alle CdV’s en kabinetfoto’s van Emil Preim in dit album komen we toch nog een nieuw ontwerp tegen – en het is een juweeltje. Het is bovendien het tweede ontwerp waarin expliciet het gebruik van elektrisch licht wordt aangeprezen. Lithograaf P & B blijkt vooralsnog onvindbaar; dat vraagt waarschijnlijk om een toevalstreffer of een aha‑moment.

Stilo, pagina 27, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

We zien een Visit Portrait van een jongeman, gekleed in een net jasje (mogelijk tweed) met pochet, wit overhemd en een vermoedelijk meerkleurige stropdas.

De foto laat rechtsonder iets los van het karton. De kwaliteit van dit soort afdrukken lijkt over het algemeen wat minder te zijn dan die van reguliere CdV’s.

Onder de foto staat Visit Portrait. Dit formaat hebben we al gezien en besproken bij pagina 19, foto 3, en het karton van deze foto lijkt identiek aan dat van het eerdere voorbeeld. Op de achterkant staat een handschrift waaruit blijkt dat de opname is gemaakt op 24 of 27 augustus 1922, en dat de geportretteerde toen 17 jaar oud was.

Stilo, pagina 26, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

Met dit portret gaan we naar een andere stad en een ander land. We zien een jongeman met een fraai gecoiffeerd kapsel, een bescheiden snorretje en een olijke blik. Hij draagt een net jasje, een wit overhemd met opstaande boordjes en een das met iets dat eruitziet als een dasspeld in de vorm van een omgekeerd hoefijzer.

Onder de foto zien we centraal het Koninklijk Wapen van het Duitse Keizerrijk, zoals dat werd gebruikt in officiële en hofgerelateerde contexten tussen 1871 en 1918. Deze stijl komt overeen met het wapen dat fotografen mochten voeren als zij het predicaat Hofphotograph hadden – dus wanneer zij werkten voor het hof of een vorstelijke familie. Links staat de naam van Bosch, rechts Wiesbaden.

De achterkant van de kabinetfoto is zeer rijk versierd met verschillende wapenschilden, de namen van de steden Paris, Frankfurt a/M, Wiesbaden, en medaillons die vermoedelijk verschillende prijzen uitbeelden. In het midden staat:

van Bosch
Königl. Hof-Photograph
Wilhelmstrasse, Eingang Luisenstr. 3
Wiesbaden

Die Platte bleibt aufbewahrt

(Lithograaf: Jul. Formstecher, Offenbach a/M)

Het gebruik van hoofdletters en kleine letters is hier aangepast aan de spelling op de kaart, dus van Bosch met een kleine v. De bekende hof- en society-fotograaf Otto van Bosch (soms geschreven van den Bosch of van Bosch) werkte in de late 19e eeuw met ateliers in meerdere Europese steden, waaronder – zoals ook blijkt uit de achterkant van de foto – Parijs, Frankfurt en Wiesbaden. Op FotografenWiki staat een mooi artikel over deze fotograaf. De onderstaande afbeelding is ook afkomstig van die site.    

Julius Formstecher was lithograaf, fabrikant van fotografische benodigdheden en drukker van kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s. Hij was gevestigd in Offenbach am Main (Duitsland), maar had ook een filiaal in Wenen (Salvatorgasse 12) en een vestiging in Brussel (Schaerbeek, Rue Vandermeersch) (bron). Hij was actief van het begin van de jaren 1880 tot circa 1903. Formstecher leverde gedrukte fotomounts (kartons), droge platen, fotopapier en andere benodigdheden voor fotografen in Duitsland, Oostenrijk en België. Hij was hoofddistributeur van Schleusner-producten, waaronder droge platen en fotopapier, en dus een belangrijke schakel in de distributie van fotografische technologie.

In 1893 nam hij deel aan de Exposition Internationale de Photographie in Genève, waar hij een bronzen medaille won voor zijn werk als fabrikant en lithograaf (bron). Zijn naam is terug te vinden in internationale vakbladen en tentoonstellingscatalogi.

Stilo, pagina 25, foto 1

Portret van een onbekende man

Ook op pagina 25 stuiten we op een verrassing. Opnieuw zien we een portret dat bekend voorkomt, en inderdaad: deze beeltenis hebben we al gezien, op pagina 16, foto 1. Ook in dit geval lijkt de kabinetfoto van pagina 25 het origineel te zijn, en de CdV van pagina 16 de kopie.

Een interessant detail is dat deze foto en de vorige op beide pagina’s naast elkaar in het album zijn geplaatst, en dat de derde duplicaatfoto (van de jongeman van twee foto’s geleden) in beide gevallen daarnaast te vinden is. Alle drie de foto’s waarvan we een duplicaat of kopie hebben gevonden, lijken dus bij elkaar te horen. Waarom van deze drie zowel de originelen als de duplicaten/kopieën in het album aanwezig zijn, blijft onduidelijk.

Ook hier geldt: als je de twee exemplaren vergelijkt, zie je direct dat het kopieerproces de geportretteerde niet veel goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto is het beeld sprekend, op de CdV is het allemaal wat doffer en vlakker.

Stilo, pagina 24, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Net als de vorige levert ook de tweede foto op pagina 24 van ons album een verrassing op. We zien een portret van een vrouw die we al eerder zijn tegengekomen, op pagina 16, foto 2. Deze kabinetfoto van pagina 24 lijkt de oorspronkelijke opname te zijn geweest, terwijl de CdV van pagina 16 een kopie is.

Onder de foto staat links een bekroond wapen met de initialen van de fotograaf, in het midden de naam J. Dastl en rechts het woord Fotograf.

Op de achterkant zien we hetzelfde wapen, met de tekst:

Fotografisches Atelier Johann Dastl
Floridsdorf II
Überfuhrstrasse 15
Wien XXI.

Vergrösserungen u. Verkleinerungen nach jedem Bilde.
Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

Het Fotografisches Atelier Johann Dastl zijn we al tegengekomen bij pagina 12, foto 1 (zie aldaar). 

Wanneer je de twee exemplaren vergelijkt, valt direct op dat het kopieerproces de geportretteerde geen goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto oogt onze dame veel frisser en helderder, ondanks lichte schade rechts van het gezicht en ondanks het feit dat de foto in de loop der jaren een sterke blauwzweem heeft ontwikkeld.

Stilo, pagina 24, foto 1

Duplicaat van portret van een onbekende jongeman

Op pagina 24 en 25 van ons album treffen we een aantal raadselachtige foto’s aan. Om te beginnen deze: een portret van een onbekende jongeman. Helemaal onbekend is hij echter niet: we hebben precies dezelfde CdV al gezien op pagina 17, foto 1. Het verschil is dat dit exemplaar is voorzien van een naametiket op de voorkant en een handgeschreven naam op de achterkant.

Je zou kunnen denken dat dit de zaak verheldert, maar dat valt tegen. Er lijkt ‘Hennig Fenzel’ of ‘Henning Fenzel’ te staan, maar zekerheid ontbreekt. Oordeel zelf. Zoektochten naar ‘Hennig/Henning Fenzel’ of ‘Fenzel Hennig/Henning’, inclusief enkele naamsvarianten zoals ‘Frentzel’, leveren in elk geval niets bruikbaars op.

Het etiketje op de voorkant lijkt in elk geval later te zijn toegevoegd — door een fotograaf, familielid of verzamelaar – om de persoon op de foto te identificeren. Het handschrift op de achterkant zou van dezelfde hand kunnen zijn, of van iemand die de naam kende en die toevoegde bij duplicatie of archivering.

Waarom dit exemplaar én het eerdere exemplaar op pagina 17 in hetzelfde album zijn terechtgekomen, zal waarschijnlijk nooit duidelijk worden. Deze puzzel wordt overigens vervolgd in de volgende twee foto’s.

Stilo, pagina 23, foto 1

Foto van een onbekende man
Na een paar lege pagina's vinden we een fraaie kabinetfoto van een man met donker haar, strak gescheiden, en een fraaie, even donkere Kaiser-snor. Zijn blik is bijpassend: ernstig en onverschrokken.

De combinatie van witte das en overhemd, glanzende revers en de strakke snit van het jasje wijst op een portret dat waarschijnlijk is genomen tussen 1900 en 1915, in een stedelijke context zoals Wenen. De studiovermelding bevestigt dat het waarschijnlijk om een burgerlijk portret gaat, denkbaar van een man die zich formeel liet fotograferen voor een speciale gelegenheid.

Deze kant van de foto heeft een donkerbruine ondergrond. Onder de foto staat in zwarte letters:
Adolf Pistecky, Wien XXI. Floridsdorf
Rechts daarvan zien we nog het kenmerkende wapen dat vaak voorkomt op CdV’s en kabinetfoto’s uit deze regio en tijd: een bekroond wapenschildje, geflankeerd door twee griffioenen, met de initialen van de fotograaf.

Op de lichtgrijze/beige achterkant zien we in blauwe drukinkt:

Fotografisches Atelier Adolf Pistecky
Wien XXI. Floridsdorf
Schlosshoferstrasse 20

Filiale: Hirschstetten, Stadtlauerstrasse 106

Delen van de tekst zijn omringd door een decoratieve, sierlijke omlijsting in vergelijkbare blauwe inkt, met gestileerde ornamentale en bloemenmotieven. In het ontwerp zweven twee kleine figuurtjes die doen denken aan cherubijnen, rond een schildje met sterk gestileerde initialen van de fotograaf. Direct onder de figuurtjes staat:

Vergrösserungen wurden nach jedem Bilde bis zur Lebensgrösse in Schwarz u. Aquarell künstlerisch ausgeführt.

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Er zijn aardig wat foto's van de hand van deze fotograaf te vinden, maar biografische informatie is schaars. Op sagen.info vinden we alleen een geboortejaar: 1869 of 1870. Er is een overlijdensdatum, 3 juli 1942, van iemand met deze naam in Oostenrijkse overlijdensregisters, maar zonder aanvullende gegevens zoals beroep of adres is het moeilijk met zekerheid te zeggen of het om de fotograaf Adolf Pistecky gaat. Het zou kunnen – zeker gezien de leeftijd die hij dan gehad zou hebben – maar zonder een koppeling aan het atelier of een familiearchief blijft het speculatief.

Stilo, pagina 19, foto 4

Een portret van een man en zijn fiets

Op deze fraaie carte de visite komen we iets tegen dat we in ons album nog niet eerder zagen: een staande man die poseert met een fiets.

Onder de foto staat een bekroond wapenschild, geflankeerd door griffioenen en voorzien van de initialen van de fotograaf. Links daarvan lezen we Emil Preim, rechts Floridsdorf. Opvallend is dat de afdruk een deel van de bovenste lussen van de naam bedekt – een ‘slordigheid’ die we bij andere fotografen wel eens zagen, maar nog niet bij Preim.

De achterzijde vertoont allereerst een grote vochtvlek. Jammer, maar omdat het karton dik is, is de schade gelukkig niet doorgedrongen naar de voorkant. Dit specifieke adresontwerp kenden we nog niet uit ons album. Links zien we opnieuw het bekroonde wapenschild met griffioenen en de initialen van de fotograaf, daarboven Emil Preim, rechts het woord Photograph.

Daaronder staat links de volgende tekst:

Specialität
Moment-Kinderaufnahmen
Vergrösserungen nach jedem vorhanden Bilde
in Platin unvergänglich

Portraits, in Oel, Pastell u. Aquarell.
Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.

Rechts staat het adres vermeld:

Floridsdorf, Pragerstrasse 17.

Het ontwerp is indrukwekkend: de ronde en vloeiende lijnen die we vaker zagen bij Preims carte-de-visite-achterkanten zijn hier deels vervangen door bijna kubistisch aandoende takken met bladeren. Bij langer kijken lijkt de vlek zelfs een extra betekenislaag te geven – alsof er een donkere wolk over het ontwerp trekt.

Wie verantwoordelijk was voor dit ontwerp blijft onduidelijk. Preim vermeldde zijn lithograaf niet altijd, iets wat overigens niet ongebruikelijk was voor kleinere studio’s in die periode. Veel fotografen lieten hun kartons ontwerpen en drukken door gespecialiseerde lithografen, zonder naamsvermelding.

Bij zowel de fiets als de man zien we kenmerken die helpen bij het dateren van de opname.

De fiets

• Dunne banden en een hoog frame zonder kettingkast of spatborden → typisch voor sportieve herenfietsen rond 1895‑1910.

• Geen remhendels zichtbaar, wat wijst op een doortrapper (fixed gear), gebruikelijk vóór de brede introductie van handremmen.

• Licht gebogen stuur en smalle wielen → stijlvol maar functioneel, populair in de periode vóór de Eerste Wereldoorlog.

De man

• Draagt een driedelig pak, een vlinderdas en een platte pet → een combinatie die rond 1905‑1915 veel werd gedragen door stedelijke jongemannen.

• De zelfverzekerde pose, gecombineerd met de fiets, onderstreept status en moderniteit; een fiets was destijds nog een luxeartikel.

De tekst op de achterkant geeft aanvullende aanwijzingen:

• De vermelding van “Moment-Kinderaufnahmen” en “Portraits in Oel, Pastell u. Aquarell” wijst op een studio die actief was in de eerste decennia van de 20e eeuw.

• De nadruk op platinadruk en vergrotingen past goed bij de periode 1905‑1915.

• De stijl van de typografie bevestigt deze datering.

Alles bij elkaar wijst dit portret op een opname uit de periode ca. 1905‑1915. Houd er wel rekening mee dat deze datering is uitgevoerd door een amateur, dus alle mogelijke voorbehouden zijn van kracht.

Stilo, pagina 19, foto 3

Foto van een onbekende man

We zien een Visit Portrait van een onbekende man in een pak met vest, overhemd met brede boorden en een das. De man lijkt wat onwennig in de lens te kijken.

Onder de foto staat de tekst ‘Visit Portrait’.

Op de achterkant zien we een handgeschreven notitie. Volgens een tool voor handschrift­herkenning staat hier: Schissn am 10. Sept 1921.

Een plausibele interpretatie is dat dit betekent: Foto genomen op 10 september 1921.

Het woord Schissn is een dialectvorm van het Duitse schießen. Hoewel dat meestal ‘schieten’ betekent in de context van vuurwapens of sport, werd het begin 20e eeuw ook informeel gebruikt voor fotograferen. Vergelijk de Engelse uitdrukking to shoot a photo, die in het Duits destijds soms op dezelfde manier in de spreektaal werd toegepast. Zie ook het artikel Herkunft „Ein Foto schießen“ bzw. Fotoshooting.

De foto is symmetrisch gekaderd, met een witte rand en een donkere achtergrond – een stijl die populair was bij Visit Portraits, een kleinere variant van de klassieke CdV. Een Visit Portrait is dus geen obscuur formaat, maar gewoon een carte de visite (visitekaartportret). Zoals een Engelstalige bron het samenvat:

"Many [...] cabinet portraits had the name of the photographer or studio imprinted on the bottom of the front of the card, and often on the back. Many cards or "photo mounts" were generic, and just had the words "visit portrait" or "cabinet portrait" imprinted at the bottom. Though these two terms were different, they were basically the same product."

Ook sagen.info geeft een mooie aanvulling. Bij een Visit-Porträt staat daar bijvoorbeeld:
Ein unbezeichnetes Visit-Portrait in CdV-Format mit bemerkenswertem Ambiente. Solche unbezeichneten Visit-Porträts entstanden auch auf Jahrmärkten, Festen und ähnlichen Gelegenheiten meistens durch Wanderfotografen.

De strekking is duidelijk: hoewel CdV’s vaker voorkomen, zijn er genoeg Visit Portraits bewaard gebleven om dit een volkomen gangbaar formaat te noemen.

Stilo, pagina 19, foto 2

Portret van een onbekende man
We zien een carte de visite met een driekwart busteportret van een man met een vrij ingetogen snor voor die tijd. Hij draagt een jasje waarvan de bovenste knoop dicht is, met daaronder een overhemd met hoge boorden en een das. Direct onder de knoop valt het jasje een beetje open, waardoor we nog net iets zien dat op een horlogeketting lijkt, al verdwijnt die deels in het lichtvignet.

Onder de foto staat links Adèle en rechts Wien, I. Graben 19.

Op de achterkant zien we linksboven het wapen van keizer Franz Joseph I met de tekst Viribus Unitis (‘Verenigde Krachten’ of ‘Eenheid maakt macht’). Daaronder:

Adèle
K.K.
Hof-Atelier
Wien, I. Graben 19

Bei Nachbestellungen belieben die No. 54473 anzugeben
(waarbij het nummer met de hand is ingevuld)

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Volgens de site van het Isabella Stewart Gardner Museum was Atelier Adèle in Wenen actief van 1862 tot 1905. Op Wikimedia Commons is er zelfs een pagina met 130 door het atelier gemaakte foto’s. En op Instagram bestaat een account dat geheel aan Atelier Adèle is gewijd, met zo’n uitgebreide profielbeschrijving dat we meteen een goed overzicht krijgen:

“This account is devoted to the history of the Atelier Adele which belonged to our family. We will share photographic portraits taken in the studio, from our family archives and Austrian museums. A book is in preparation.

Three generations of photographers have worked in the Atelier: Samuel Perlmutter, photographer in Galicia, created the Atelier in Vienna in 1861 for his daughter Adele. Her brothers Max Perlmutter and Wilhelm Förster joined her the following decade and the siblings opened new studios. After 1918, Ernst Förster, Wilhelm’s son, is the only photographer of the Atelier. In 1938, he went to Prague with his wife Helen and opened a studio there until 1942.”

Op Picryl vinden we dezelfde informatie, maar anders verwoord.

De site van de Österreichische Akademie der Wissenschaften (ÖAW) biedt misschien wel de meest uitgebreide informatie over ‘Fräulein Adele’ – inclusief een zelfportret.