Stilo, pagina 27, foto 2

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een onbekende man met fraai naar achteren gekamd donker haar en een bescheiden snor. Hij is gekleed in een niet al te donker krijtstreeppak met bijpassend vest, een wit overhemd met stijve boorden en een stropdas met dasspeld. Met zijn ernstige blik kijkt hij ons recht in de ogen.

Onder de foto staat centraal de naam Emil Preim, geflankeerd door twee adressen: Wien, XX. Wallensteinstr. 29 en Wien, XXI. Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse. Het adres Wien, XX. Wallensteinstr. 29 lijkt een filiaal te zijn geweest (ingeschreven op 31 januari 1908, beëindigd rond januari/april 1910, volgens Sparismus).

Op de achterkant zien we een fraai vormgegeven afbeelding van een zittende vrouw in klassieke gewaden, omringd door florale motieven. De tekst luidt:

Fotografische Kunstanstalt
Emil Preim
Wien, XXI. Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstrasse.

Specialist in Kinderaufnahmen, Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Öl. Aufnahmen bei elektr. Licht.
(Lithograaf: P & B)

Na alle CdV’s en kabinetfoto’s van Emil Preim in dit album komen we toch nog een nieuw ontwerp tegen – en het is een juweeltje. Het is bovendien het tweede ontwerp waarin expliciet het gebruik van elektrisch licht wordt aangeprezen. Lithograaf P & B blijkt vooralsnog onvindbaar; dat vraagt waarschijnlijk om een toevalstreffer of een aha‑moment.

Stilo, pagina 25, foto 1

Portret van een onbekende man

Ook op pagina 25 stuiten we op een verrassing. Opnieuw zien we een portret dat bekend voorkomt, en inderdaad: deze beeltenis hebben we al gezien, op pagina 16, foto 1. Ook in dit geval lijkt de kabinetfoto van pagina 25 het origineel te zijn, en de CdV van pagina 16 de kopie.

Een interessant detail is dat deze foto en de vorige op beide pagina’s naast elkaar in het album zijn geplaatst, en dat de derde duplicaatfoto (van de jongeman van twee foto’s geleden) in beide gevallen daarnaast te vinden is. Alle drie de foto’s waarvan we een duplicaat of kopie hebben gevonden, lijken dus bij elkaar te horen. Waarom van deze drie zowel de originelen als de duplicaten/kopieën in het album aanwezig zijn, blijft onduidelijk.

Ook hier geldt: als je de twee exemplaren vergelijkt, zie je direct dat het kopieerproces de geportretteerde niet veel goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto is het beeld sprekend, op de CdV is het allemaal wat doffer en vlakker.

Stilo, pagina 24, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Net als de vorige levert ook de tweede foto op pagina 24 van ons album een verrassing op. We zien een portret van een vrouw die we al eerder zijn tegengekomen, op pagina 16, foto 2. Deze kabinetfoto van pagina 24 lijkt de oorspronkelijke opname te zijn geweest, terwijl de CdV van pagina 16 een kopie is.

Onder de foto staat links een bekroond wapen met de initialen van de fotograaf, in het midden de naam J. Dastl en rechts het woord Fotograf.

Op de achterkant zien we hetzelfde wapen, met de tekst:

Fotografisches Atelier Johann Dastl
Floridsdorf II
Überfuhrstrasse 15
Wien XXI.

Vergrösserungen u. Verkleinerungen nach jedem Bilde.
Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

Het Fotografisches Atelier Johann Dastl zijn we al tegengekomen bij pagina 12, foto 1 (zie aldaar). 

Wanneer je de twee exemplaren vergelijkt, valt direct op dat het kopieerproces de geportretteerde geen goed heeft gedaan. Op de kabinetfoto oogt onze dame veel frisser en helderder, ondanks lichte schade rechts van het gezicht en ondanks het feit dat de foto in de loop der jaren een sterke blauwzweem heeft ontwikkeld.

Stilo, pagina 24, foto 1

Duplicaat van portret van een onbekende jongeman

Op pagina 24 en 25 van ons album treffen we een aantal raadselachtige foto’s aan. Om te beginnen deze: een portret van een onbekende jongeman. Helemaal onbekend is hij echter niet: we hebben precies dezelfde CdV al gezien op pagina 17, foto 1. Het verschil is dat dit exemplaar is voorzien van een naametiket op de voorkant en een handgeschreven naam op de achterkant.

Je zou kunnen denken dat dit de zaak verheldert, maar dat valt tegen. Er lijkt ‘Hennig Fenzel’ of ‘Henning Fenzel’ te staan, maar zekerheid ontbreekt. Oordeel zelf. Zoektochten naar ‘Hennig/Henning Fenzel’ of ‘Fenzel Hennig/Henning’, inclusief enkele naamsvarianten zoals ‘Frentzel’, leveren in elk geval niets bruikbaars op.

Het etiketje op de voorkant lijkt in elk geval later te zijn toegevoegd — door een fotograaf, familielid of verzamelaar – om de persoon op de foto te identificeren. Het handschrift op de achterkant zou van dezelfde hand kunnen zijn, of van iemand die de naam kende en die toevoegde bij duplicatie of archivering.

Waarom dit exemplaar én het eerdere exemplaar op pagina 17 in hetzelfde album zijn terechtgekomen, zal waarschijnlijk nooit duidelijk worden. Deze puzzel wordt overigens vervolgd in de volgende twee foto’s.

Stilo, pagina 23, foto 1

Foto van een onbekende man
Na een paar lege pagina's vinden we een fraaie kabinetfoto van een man met donker haar, strak gescheiden, en een fraaie, even donkere Kaiser-snor. Zijn blik is bijpassend: ernstig en onverschrokken.

De combinatie van witte das en overhemd, glanzende revers en de strakke snit van het jasje wijst op een portret dat waarschijnlijk is genomen tussen 1900 en 1915, in een stedelijke context zoals Wenen. De studiovermelding bevestigt dat het waarschijnlijk om een burgerlijk portret gaat, denkbaar van een man die zich formeel liet fotograferen voor een speciale gelegenheid.

Deze kant van de foto heeft een donkerbruine ondergrond. Onder de foto staat in zwarte letters:
Adolf Pistecky, Wien XXI. Floridsdorf
Rechts daarvan zien we nog het kenmerkende wapen dat vaak voorkomt op CdV’s en kabinetfoto’s uit deze regio en tijd: een bekroond wapenschildje, geflankeerd door twee griffioenen, met de initialen van de fotograaf.

Op de lichtgrijze/beige achterkant zien we in blauwe drukinkt:

Fotografisches Atelier Adolf Pistecky
Wien XXI. Floridsdorf
Schlosshoferstrasse 20

Filiale: Hirschstetten, Stadtlauerstrasse 106

Delen van de tekst zijn omringd door een decoratieve, sierlijke omlijsting in vergelijkbare blauwe inkt, met gestileerde ornamentale en bloemenmotieven. In het ontwerp zweven twee kleine figuurtjes die doen denken aan cherubijnen, rond een schildje met sterk gestileerde initialen van de fotograaf. Direct onder de figuurtjes staat:

Vergrösserungen wurden nach jedem Bilde bis zur Lebensgrösse in Schwarz u. Aquarell künstlerisch ausgeführt.

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Er zijn aardig wat foto's van de hand van deze fotograaf te vinden, maar biografische informatie is schaars. Op sagen.info vinden we alleen een geboortejaar: 1869 of 1870. Er is een overlijdensdatum, 3 juli 1942, van iemand met deze naam in Oostenrijkse overlijdensregisters, maar zonder aanvullende gegevens zoals beroep of adres is het moeilijk met zekerheid te zeggen of het om de fotograaf Adolf Pistecky gaat. Het zou kunnen – zeker gezien de leeftijd die hij dan gehad zou hebben – maar zonder een koppeling aan het atelier of een familiearchief blijft het speculatief.

Stilo, pagina 19, foto 4

Een portret van een man en zijn fiets

Op deze fraaie carte de visite komen we iets tegen dat we in ons album nog niet eerder zagen: een staande man die poseert met een fiets.

Onder de foto staat een bekroond wapenschild, geflankeerd door griffioenen en voorzien van de initialen van de fotograaf. Links daarvan lezen we Emil Preim, rechts Floridsdorf. Opvallend is dat de afdruk een deel van de bovenste lussen van de naam bedekt – een ‘slordigheid’ die we bij andere fotografen wel eens zagen, maar nog niet bij Preim.

De achterzijde vertoont allereerst een grote vochtvlek. Jammer, maar omdat het karton dik is, is de schade gelukkig niet doorgedrongen naar de voorkant. Dit specifieke adresontwerp kenden we nog niet uit ons album. Links zien we opnieuw het bekroonde wapenschild met griffioenen en de initialen van de fotograaf, daarboven Emil Preim, rechts het woord Photograph.

Daaronder staat links de volgende tekst:

Specialität
Moment-Kinderaufnahmen
Vergrösserungen nach jedem vorhanden Bilde
in Platin unvergänglich

Portraits, in Oel, Pastell u. Aquarell.
Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.

Rechts staat het adres vermeld:

Floridsdorf, Pragerstrasse 17.

Het ontwerp is indrukwekkend: de ronde en vloeiende lijnen die we vaker zagen bij Preims carte-de-visite-achterkanten zijn hier deels vervangen door bijna kubistisch aandoende takken met bladeren. Bij langer kijken lijkt de vlek zelfs een extra betekenislaag te geven – alsof er een donkere wolk over het ontwerp trekt.

Wie verantwoordelijk was voor dit ontwerp blijft onduidelijk. Preim vermeldde zijn lithograaf niet altijd, iets wat overigens niet ongebruikelijk was voor kleinere studio’s in die periode. Veel fotografen lieten hun kartons ontwerpen en drukken door gespecialiseerde lithografen, zonder naamsvermelding.

Bij zowel de fiets als de man zien we kenmerken die helpen bij het dateren van de opname.

De fiets

• Dunne banden en een hoog frame zonder kettingkast of spatborden → typisch voor sportieve herenfietsen rond 1895‑1910.

• Geen remhendels zichtbaar, wat wijst op een doortrapper (fixed gear), gebruikelijk vóór de brede introductie van handremmen.

• Licht gebogen stuur en smalle wielen → stijlvol maar functioneel, populair in de periode vóór de Eerste Wereldoorlog.

De man

• Draagt een driedelig pak, een vlinderdas en een platte pet → een combinatie die rond 1905‑1915 veel werd gedragen door stedelijke jongemannen.

• De zelfverzekerde pose, gecombineerd met de fiets, onderstreept status en moderniteit; een fiets was destijds nog een luxeartikel.

De tekst op de achterkant geeft aanvullende aanwijzingen:

• De vermelding van “Moment-Kinderaufnahmen” en “Portraits in Oel, Pastell u. Aquarell” wijst op een studio die actief was in de eerste decennia van de 20e eeuw.

• De nadruk op platinadruk en vergrotingen past goed bij de periode 1905‑1915.

• De stijl van de typografie bevestigt deze datering.

Alles bij elkaar wijst dit portret op een opname uit de periode ca. 1905‑1915. Houd er wel rekening mee dat deze datering is uitgevoerd door een amateur, dus alle mogelijke voorbehouden zijn van kracht.

Stilo, pagina 18, foto 3

Foto van een onbekende jongedame
Op pagina 18 van ons album zien we een bekend gezicht. Deze jongedame zijn we al tegengekomen op de CdV’s van pagina 1, foto 1 en pagina 3, foto 1. Zie ook hieronder.

Ook deze achterkant kennen we al, in CdV-formaat. Dit exemplaar is minder verkleurd – reden genoeg voor een nieuwe scan.

Stilo, pagina 17, foto 3

Portret van een onbekend bruidspaar

We zien een kabinetfoto van een bruidspaar, waarbij de vrouw een stuk blijer lijkt te kijken dan de man. Natuurlijk is het slechts een momentopname, dus die eerste indruk kan vertekend zijn. De bruid draagt een rijk versierde witte jurk en een teruggeslagen sluier. In haar rechterhand houdt ze een bruidsboeket, terwijl ze met haar linkerhand de hand van de bruidegom vasthoudt. Deze draagt een fraai pak, een overhemd met stijve boorden en een witte vlinderdas. Zijn snor is typerend voor de mode van die tijd.

Achter het bruidspaar zien we links een kamerscherm met bloemmotieven en rechts een stoel met daarop een paar witte handschoenen. Het paar staat op een Perzisch aandoend tapijt.

De foto heeft links, boven en rechts een sterk lichtvignet, maar onder niet. Daardoor ontstaat vaag de indruk dat er een mistflard over de foto trekt. Het lijkt erop dat deze fotograaf hier graag mee experimenteerde; we hebben al verschillende varianten van zulke vignetten gezien.

Onder de foto staat links een wapen, met daarnaast de tekst:
Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De foto is dus van na 1904, toen Floridsdorf samen met een aantal omliggende gemeenten werd opgenomen in het 21e district (XXI. Bezirk) van Wenen.

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Stilo, pagina 17, foto 1

Portret van een onbekende jongeman

Op deze carte de visite zien we een jongeman met kwieke oogopslag, netjes gekleed in overhemd en jas. Hij heeft een bescheiden snorretje en een subtiel plukje haar onder de onderlip – wat wij nu zouden aanduiden als een soul patch (een moderne term; het is onduidelijk of die gezichtsbeharing toentertijd een specifieke naam had).

Onder de foto staat:
v. Moser, Floridsdorf, Pragerstrasse No. 17.

Op de achterzijde zien we linksboven drie medaillons met portretten en profil met de namen Daguerre, Talbot en Niépce. Joseph-Nicéphore Niépce wordt beschouwd als de maker van de eerste permanente fotografische opname, rond 1826. Hij werkte later samen met Louis Daguerre, die de beroemde daguerreotypie ontwikkelde: een directe positieve afbeelding op een verzilverde koperplaat. William Henry Fox Talbot introduceerde de calotypie, een negatief-proces op papier waarmee voor het eerst meerdere positieve afdrukken mogelijk waren.

Onder deze portretten staat:
Fotografischer Glassalon v. Moser, Floridsdorf, Pragerstrasse No. 17

(Lithografie: Eisenschiml & Wachtl, Wien)

We komen de combinatie v. Moser en Floridsdorf, Pragerstrasse 17 wel tegen op het internet. Dat bevestigt de locatie en portretfotografie, maar geeft geen nadere uitleg over de term Glassalon. Die lijkt ongebruikelijk en wellicht vooral als commerciële of modieuze aanduiding bedoeld.

Elders duikt een soortgelijke foto op, met dezelfde achterzijde en de drie portretten van Daguerre, Talbot en Niépce, maar ook daar ontbreekt toelichting.

Het ligt voor de hand om een associatie te maken met namen als Koloman Moser of Ludwig Moser & Söhne, maar er is geen bewijs voor een verband. Voorlopig is het verstandiger de feiten te presenteren zoals ze nu bekend zijn – en wie weet komt er later nog voortschrijdend inzicht.

Zie ook Stilo, pagina 24, foto 1.

Stilo, pagina 16, foto 3

Foto van onbekend bruidspaar
We zien een kabinetfoto van een gelukkig bruidspaar. De bruid draagt een smetteloos witte jurk met teruggeslagen sluier. In haar linkerhand houdt ze een paar witte handschoenen, terwijl ze met de rechterhand de jurk een fractie optilt. De bruidegom heeft een wat wijkende haarlijn en is gladgeschoren, op een puntige snor en sikje na. Hij draagt een net kostuum en houdt in zijn linkerhand een hoed. Het paar staat op een luxueus Perzisch aandoend tapijt. Op de achtergrond zien we onder meer een kamerscherm met bloemmotieven en een rijk versierde tafel waarop nog een paar witte handschoenen ligt.

Onder de foto staat:
Emil Preim
Floridsdorf.

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Wie veel foto’s van Emil Preim heeft gezien, begint de rekwisieten te herkennen. De fraaie tafel rechts op de foto hebben we ook al gezien op pagina 9, foto 2.

Stilo, pagina 16, foto 2

Portret van een onbekende vrouw
We zien een carte de visite met een ovaal uitgesneden portret van een vrouw in een lichte jurk met kanten kraag. Ze draagt het donkerblonde haar in een kroonvlecht.

Onder de foto zien we de naam van de fotograaf:
Georg Wassmuth.

Deels boven de naam staat in handschrift ‘50/60’ geschreven. Dit is vrijwel zeker een latere aantekening, waarschijnlijk een inventarisnummer of prijs.

Op de achterkant vinden we iets eigenaardigs. Onder het handgeschreven nummer 82031 is een etiket over de oorspronkelijke achterzijde geplakt: een later toegevoegd administratieformulier van een ander atelier (Max Hirsch, Berlijn), mogelijk gebruikt voor klant- en ordergegevens.

Voorbedrukte tekst:

Porträt-Atelier.  

Max Hirsch, Berlin C.  

Alexanderplatz 3.

Met de hand ingevuld (onder alle mogelijke voorbehouden):

• Reisender: Förster of Fürster

• Name: Kaufm. Senal (of Fenal?)

• Stadt: Floridsdorf

• Strasse: Pragerstraße

• Bemerkungen: [leeg]

De naamregel blijft lastig te lezen; ‘Kaufm.’ staat vrijwel zeker voor Kaufmann (handelaar).

Fotograaf Georg Wassmuth kwamen we bij de vorige foto al tegen. Inmiddels kunnen we er vrij zeker van zijn dat dat geen toeval is: hoewel de foto’s in het album aanvankelijk los zand leken, blijken er wel degelijk structuren in te zitten – al is de aard daarvan nog niet duidelijk. Ook de verwijzing naar Floridsdorf (als we dat goed lezen) lijkt op een verband te wijzen: die plaats komt al sinds foto 1 in het album terug.

Er lijkt geen duidelijke online aanwezigheid of vermelding te zijn van het Porträt‑Atelier Max Hirsch op Alexanderplatz 3 in Berlijn. Dat betekent waarschijnlijk dat het atelier niet prominent genoeg was om in gangbare registers terecht te komen, of dat de naam en het adres later zijn overplakt en zo niet officieel werden gedocumenteerd.

Een verdere interpretatie van het doel van het etiket is op dit moment niet verstandig. Daarvoor is simpelweg te weinig informatie. Mocht er ooit sprake zijn van voortschrijdend inzicht, dan kan dit artikel altijd worden bijgewerkt.

Hebben we hier een raadsel, verpakt in een mysterie binnenin een geheim? Zelfs dat weten we niet. Wat we wel weten: we posten wat we nu hebben, en misschien levert dat op zijn beurt weer iets op. En zo niet, dan niet.

Zie ook Stilo, pagina 24, foto 2.

Stilo, pagina 13, foto 1

Portret van onbekende man

Op deze kabinetfoto zien we een busteportret van een gedistingeerde, wat oudere man met grijs haar, een puntige snor en een volle sik. Zijn wangen zijn gladgeschoren en hij is netjes gekleed. De foto heeft een sterk lichtvignet, kenmerkend voor deze fotograaf en een verschijnsel dat we sowieso vaak zien in deze periode.

Rechts onder de foto staat:
Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde zien we een jugendstilafbeelding, zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Zie bijvoorbeeld pagina 7, foto 3 voor meer informatie.

Stilo, pagina 12, foto 1

Portret van onbekend gezin
Op deze kabinetfoto – de enige foto op deze pagina van ons album – zien we een gezin dat een duidelijke pose heeft aangenomen. Deze opstelling zie je nog steeds vaak, bijvoorbeeld bij heden­daagse televisie­series waarin voor marketing­doeleinden een overzichts­opname van alle hoofdrolspelers wordt gemaakt. Iedereen lijkt in zijn eigen wereld te vertoeven: vader kijkt naar links, moeder naar rechts. De zoon lijkt het meest op zijn gemak en kijkt recht vooruit. De dochter leek dat ook van plan te zijn, maar haar blik is toch afgedwaald. Niet één universum, maar vier.

Alle gezinsleden zijn speciaal voor de gelegenheid gekleed: de staande vader en zoon in pak (de jongen in kniebroek) met corsage en iets dat op een horlogeketting lijkt, de zittende moeder en de staande dochter in nette blouse en rok. De pose is aangenomen vóór een studiogordijn en op een bontvel.

Onder de foto staat:

Johann Dastl
Wien XXI.
Überfuhrstr. 15
Filiale Auersthal
Bahnstr. 160

Op de achterkant zien we onder een fantasiewapen met de initialen JD:

Fotografisches Atelier
Johann Dastl
(Floridsdorf)
Wien XXI.
Überfuhrstr. 15
Bei der Jedleseeer Kirche.

Filiale: Auersthal
Bahnstrasse 160.

Vergrösserungen und Verkleinerungen nach jedem Bilde.
Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograf: Bernh. Wachtl, Wien)

Wat kunnen we met deze informatie?

De kaart toont een standaard­lay‑out van Bernhard Wachtl, die veel voor Weense fotografen drukte (vaak rond 1890‑1910).

Floridsdorf werd in 1904/05 officieel het 21e district van Wenen. Het gebruik van ‘Wien XXI’ helpt dus bij het dateren: de kaart is van ná die inlijving.

Auersthal (Neder-Oostenrijk) als filiaaladres suggereert dat Dastl actief was in de regio en niet alleen in de stad.

Maar:

Dastl komt niet in de Lehmann-adresboeken voor (mogelijk een klein of kortlopend atelier, of onder een andere spelling zoals Döstl of Dostal).

Regionale ateliers werden vaak niet volledig opgenomen in de Weense lijsten, zeker niet als er een filiaal buiten de stad was.

Eigenlijk komen we niet veel verder. Wat kunnen we doen? De mensen op de foto hebben in elk geval bestaan. We gaan ervan uit dat Johann Dastl ook heeft bestaan. Daarom plaatsen we deze informatie in de hoop dat iemand er ooit iets aan heeft.

Stilo, pagina 9, foto 2

Foto van onbekende vrouw met baby

We zien een carte de visite met een foto van een vrouw (rechts) op een stoel en een baby die op een bontvel op een rijk bewerkte tafel zit. Ze houden de hoofden tegen elkaar. De vrouw draagt een fraaie donkere jurk met een hooggesloten wit front. De baby lijkt een donkere hansop te dragen met een kraagje of slabbetje van wit materiaal. Bij de benen van de baby zien we bewegingsonscherpte. De vrouw houdt met haar linkerhand de rechterhand van de baby vast, terwijl beiden in de camera kijken.

De foto lijkt vaak ter hand te zijn genomen. Rechtsonder zien we vlekkerige gebruikssporen, en de rechterhoek van de foto laat los van het karton, heeft een vouw en vertoont ook een klein scheurtje. Helemaal onder in het karton zit een klein gaatje.

Onder de foto zien we in het midden de initialen EP, en links en rechts daarvan de tekst:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5.

De achterzijde van de CdV is dezelfde als die van foto 1 op pagina 3 van dit album.

Stilo, pagina 9, foto’s 1 en 3

Twee foto’s van dezelfde baby

We zien een carte de visite en een kabinetfoto, waarop in beide gevallen dezelfde baby is afgebeeld. Wie eerder baby- of kinderfoto’s van deze fotograaf heeft gezien, zal de gebruikte attributen (stoel en bontvel) inmiddels herkennen. Het kind heeft iets in de handen, maar het is niet duidelijk wat.

Onder beide foto’s zien we links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De achterzijde van de CdV is blanco, iets wat we bij Emil Preim niet eerder zijn tegengekomen. De achterzijde van de kabinetfoto draagt dezelfde illustratie die we ook zagen bij foto 1 op pagina 8 van dit album.

Het is vooral interessant om te zien dat beide foto’s, die waarschijnlijk rond dezelfde tijd zijn gemaakt, verschillend kleurverval vertonen. De CdV heeft een duidelijke lichtblauwe tint gekregen, terwijl de grotere kabinetfoto juist een zweem van sepiatinten laat zien. De twee foto’s zijn dus waarschijnlijk op een verschillende manier behandeld of nabehandeld. In Reilly’s The Albumen & Salted Paper Book (zie hier) wordt uitgelegd wat hiervan de oorzaken kunnen zijn.

Stilo, pagina 8, foto 3

Foto van twee kinderen
We zien een jongen (links) en een meisje poseren voor de foto. De jongen draagt een matrozenpak, het meisje een fraaie jurk en strikken in het haar.

Onder de foto staat links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde vinden we een van de inmiddels bekende jugendstil­ontwerp­varianten die door deze fotograaf werden gebruikt, met de tekst:

Photogr. Atelier
E. Preim
Floridsdorf

Daarnaast is er handgeschreven tekst te zien, iets wat we tot nu toe pas één keer eerder in dit album zijn tegengekomen. Rechts naast de afbeelding staat in grijs potlood waarschijnlijk: Feurl (het zou ook Feuerl kunnen zijn, maar de ‘u’ lijkt duidelijk). Onderaan, over de gedrukte letters heen:
Hansi, 5½ J
Anna, 4 J
en rechts daarvan:
1905

De reguliere zoekmachines leveren niets op voor deze twee naamvarianten. Op myheritage.com verschijnt de variant Feurl wel een enkele keer, maar veel is het niet. De lezers moeten het dus voorlopig met deze eenvoudige vermelding doen.

Stilo, pagina 8, foto 2

Foto van twee kinderen

We zien een jongen (links) en een meisje, gekleed in kleding die doet denken aan klederdracht, vooral in het geval van het meisje. De twee staan naast een metalen hekje, op een soort bontvel. De jongen lijkt iets ouder dan het meisje.

Onder de foto zien we rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

De achterzijde is dezelfde als bij foto 3 op pagina 7. Ook heeft deze foto dezelfde lichtblauwe vervaltint die we daar zagen, waardoor je zou kunnen denken dat beide foto’s in dezelfde periode zijn gemaakt.

Stilo, pagina 8, foto 1

Portret van onbekende baby
We zien een baby met een flinke zonnehoed. Half over de klep van de hoed, aan de linkerkant, lijkt iets te staan dat doet denken aan een ongelukkige, vette vingerafdruk.

Onder de foto zien we links een fantasierijk wapenschild en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstr. 5

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Maar wacht. Na de verhandeling over de verschillende versies van deze illustratie die we naar aanleiding van de vorige foto hebben gehouden (de glimlachende versie zonder vermelding van de lithograaf versus de ernstig kijkende versie mét vermelding van lithograaf K. Krziwanek), krijgen we hier een soort tussen­versie: niet zo uitgesproken glimlachend als bij de kabinetfoto’s, maar duidelijk vrolijker dan de variant die we bij de laatste foto zagen.

Ook zijn er nu meer gegevens op de achterkant vermeld:

Photogr. Atelier
E. Preim

WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstrasse 5.

Zo ontstaat inmiddels een bont geheel van verschillende versies van deze afbeelding. Voorlopig ga ik er niet van uit dat we ze in chronologische volgorde hebben ontdekt, waardoor het nog wat gissen blijft welke de oerversie is en welke uiteindelijk de laatst gebruikte variant moet zijn geweest.

Stilo, pagina 6, foto 3

Foto van onbekende baby
We zien een carte de visite met daarop een baby in een stoeltje, voor zich een soort speelblad met telramen of in elk geval grote verschuifbare kralen. Rechts op het speelblad staat een afbeelding. Wanneer we dit deel van de foto uitvergroten (zie verderop in dit artikel), blijkt het een voorstelling van figuurtjes te zijn met daaronder de tekst Volks‑Kinderstuhl.

Onder de foto staat een naam die we al vaker in dit album zijn tegengekomen, met een adres dat we kennen van pagina 3, foto 1:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5

Ook de achterkant is identiek aan die van de eerdere foto. Waar we toen echter geen aandacht aan hebben besteed, is de lithograaf die verantwoordelijk was voor het ontwerp:

Li. K. Krziwanek, Wien

Karl Krziwanek (1834–1874) heeft een eigen Wikipedia‑pagina met veel informatie. Onder het kopje Firma Karl Krziwanek oder K. Krziwanek blijkt bijvoorbeeld dat de firma nog jarenlang na het overlijden van de naamgever onder dezelfde naam actief bleef.

In het recent ontdekte werk Lexikon der Wiener Photographen 1840–1900 (pdf hier) staat bovendien de volgende interessante passage:

„Ein weiterer Punkt ist, dass es in Wien zwei große lithographische Anstalten gab, Eisenschimmel & Wachtl, später nur Wachtl, und Karl Krziwanek, die Kartons herstellten.“

De namen van die concurrenten zijn we in dit album inmiddels ook al volop tegengekomen.

Dan nog over de Volks-Kinderstuhl: in een online Oostenrijks krantenarchief vinden we in het Neues Wiener Journal van vrijdag 1 december 1899 een advertentie waarin dit model wordt aangeprezen: Naether’s Volks-Kinderstuhl. Ernst Albert Naether blijkt eveneens een eigen Wikipedia‑pagina te hebben (hoe ver kun je dwalen?). Daar vinden we bovendien hetzelfde plaatje als in onze advertentie.

Ernst Albert Naether (10 maart 1825, Zeitz – †5 november 1894, Bad Kissingen) was een Duitse ondernemer en wordt beschouwd als de grondlegger van de Duitse kinderwagenindustrie.

Stilo, pagina 5, foto 4

Foto van onbekende man
We zien een portret van een man van middelbare leeftijd met snor, een overhemd met opstaand boord en strik, en een net jasje. De foto lijkt geretoucheerd te zijn, vooral rond de ogen. Ook zijn er duidelijke gebruikssporen zichtbaar: het lijkt er niet op dat deze foto direct veilig in een fotoalbum is opgeborgen.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Max Pawlik
Floridsdorf

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd, bekroond wapenschild met de letters MP en de tekst:

Fotografisches Atelier
Max Pawlik
Floridsdorf
Hauptstrasse 27

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Rechts staat een enkele naam, handgeschreven overdwars.

Er zijn wel CdV’s van de hand van Max Pawlik te vinden op online marktplaatsen, maar niet bijster veel. 

Wat betreft de handgeschreven naam:

De eerste letter is een K met een vrij lange opgaande lus. Daarna volgt r-b-e-c, en het einde lijkt op ik of mogelijk ír (afhankelijk van hoe de schrijver accenten of streepjes noteerde).

Dat maakt Krbečík (of een variant zoals Krbecík) een aannemelijke lezing. Het oogt als een Tsjechische of Slowaakse achternaam, wat goed past bij Wenen rond 1900, waar veel mensen uit Moravië, Bohemen en Slowakije woonden. In die jaren kende Wenen een grote Tsjechische gemeenschap, en Tsjechische namen werden vaak ‘verduitst’, waarbij de diakritische tekens uit de originele spelling werden weggelaten.