Stilo, pagina 19, foto 2

Portret van een onbekende man
We zien een carte de visite met een driekwart busteportret van een man met een vrij ingetogen snor voor die tijd. Hij draagt een jasje waarvan de bovenste knoop dicht is, met daaronder een overhemd met hoge boorden en een das. Direct onder de knoop valt het jasje een beetje open, waardoor we nog net iets zien dat op een horlogeketting lijkt, al verdwijnt die deels in het lichtvignet.

Onder de foto staat links Adèle en rechts Wien, I. Graben 19.

Op de achterkant zien we linksboven het wapen van keizer Franz Joseph I met de tekst Viribus Unitis (‘Verenigde Krachten’ of ‘Eenheid maakt macht’). Daaronder:

Adèle
K.K.
Hof-Atelier
Wien, I. Graben 19

Bei Nachbestellungen belieben die No. 54473 anzugeben
(waarbij het nummer met de hand is ingevuld)

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Volgens de site van het Isabella Stewart Gardner Museum was Atelier Adèle in Wenen actief van 1862 tot 1905. Op Wikimedia Commons is er zelfs een pagina met 130 door het atelier gemaakte foto’s. En op Instagram bestaat een account dat geheel aan Atelier Adèle is gewijd, met zo’n uitgebreide profielbeschrijving dat we meteen een goed overzicht krijgen:

“This account is devoted to the history of the Atelier Adele which belonged to our family. We will share photographic portraits taken in the studio, from our family archives and Austrian museums. A book is in preparation.

Three generations of photographers have worked in the Atelier: Samuel Perlmutter, photographer in Galicia, created the Atelier in Vienna in 1861 for his daughter Adele. Her brothers Max Perlmutter and Wilhelm Förster joined her the following decade and the siblings opened new studios. After 1918, Ernst Förster, Wilhelm’s son, is the only photographer of the Atelier. In 1938, he went to Prague with his wife Helen and opened a studio there until 1942.”

Op Picryl vinden we dezelfde informatie, maar anders verwoord.

De site van de Österreichische Akademie der Wissenschaften (ÖAW) biedt misschien wel de meest uitgebreide informatie over ‘Fräulein Adele’ – inclusief een zelfportret.

Stilo, pagina 18, foto 1

Portret van een onbekende militair

Op deze carte de visite zien we een militair die de wereld nonchalant maar oplettend tegemoetziet. Hij leunt met de rechterelleboog op een versierde stenen bank. In zijn linkerhand lijkt hij een bajonet of een vergelijkbaar wapen vast te houden, terwijl in zijn rechterhand een brandende sigaret hangt, waarvan de rook naar rechts kringelt. Liefhebbers van symboliek kunnen bij deze pose hun vingers aflikken.

Onder de foto staat: 

Jos. Svoboda, Pilsen. 

Op de achterkant van de carte de visite staat de tekst: 

Jos. Svoboda, 
Pilsen, 
Palackýstrasse No. 13 
(Lithografie: Eisenschiml & Wachtl, Wien).

Op de foto zijn veel details te zien die moeilijk te plaatsen zijn, en waarin we gemakkelijk kunnen verzanden. De man draagt:

• een donkergekleurde tuniek, tot bovenaan gesloten met een rij knopen,
• een platte kepi-achtige pet met een insigne,
• een leren riem met gesp over de tuniek,
• mogelijk een bajonet aan de riem.

Gezien de locatie van de fotograaf – Jos. Svoboda in Pilsen (Plzeň)  – en de stijl van het uniform, is het zeer waarschijnlijk dat dit een Oostenrijks-Hongaars militair uniform betreft. Pilsen maakte destijds deel uit van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. Het legeronderdeel is mogelijk infanterie, gezien de eenvoud van het uniform en het ontbreken van opvallende versierselen.

Er is geen directe biografische vermelding in kunsthistorische databases, geen Wikipedia-pagina, en ook geen duidelijke genealogische gegevens in de Tsjechische archieven die online beschikbaar zijn. Dit wijst erop dat Svoboda waarschijnlijk een regionaal bekende fotograaf was.

Stilo, pagina 17, foto 2

Portret van een onbekende man
We zien een carte de visite met een foto van een man van middelbare leeftijd die ons onbevreesd in de ogen kijkt. De foto komt om de een of andere reden opvallend modern over. Ook deze man draagt de in deze periode veel geziene snor met punten en bijbehorende sik, geflankeerd door gladgeschoren wangen. Maar de blik, de pose met één arm op een tafel en vooral het feit dat die tafel als het ware tussen ons en de geportretteerde staat, leveren een ongekend sterk beeld op. De foto vertoont bovendien weinig kleurverval, waardoor het haast een recente zwart-witfoto lijkt.

Onder de foto zien we links een afbeelding van de dubbelkoppige adelaar en rechts de tekst:
Hof-Photograph L. Grillich, Wien
IV., Wiedner Hauptstr. 12.
XVII., Währingerstr. 91.

Op de achterzijde zien we om te beginnen drie wapens, en daaronder de tekst:

Telephon 2721
L. Grillich
Hof-Photograph

Ateliers
Wien
IV. Wiedner Hauptstr. 12.
Hotel Stadt Triest und
XVII., Währingerstr. 91.

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Vervielfältigung vorbehalten.

Wat betekent dit alles in de context van onze CdV? We bekijken eerst de weergegeven wapens.

Bovenste wapen: Dubbelkoppige adelaar
In de context van deze CdV en het gebruik van de titel Hof-Photograph duidt dit op officiële erkenning of hofleverancierschap aan het keizerlijk hof.

Tweede wapen (links onder de adelaar)
Dit lijkt sterk op het wapen van de stad Wenen, vaak een rood schild met een wit kruis of variaties daarop. Gezien het atelieradres in Wenen is het logisch dat dit stadswapen hier wordt afgebeeld als teken van lokale prestige of vestiging.

Derde wapen (rechts onder de adelaar)
Dit zou het wapen van het koninkrijk Hongarije kunnen zijn, vaak herkenbaar aan een schild met rode en witte strepen en een dubbelkruis op een groene heuvel onder een kroon. In de context van het Oostenrijks-Hongaarse rijk was het gebruikelijk beide delen van de monarchie te representeren – Oostenrijk én Hongarije – zeker bij officiële hofleveranciers.

De aanwezigheid van deze wapens suggereert dat L. Grillich niet zomaar een fotograaf was, maar iemand met officiële erkenning: een hofleverancier met ateliers op prestigieuze locaties.

Ludwig Grillich leefde van 1855 tot 1926. Zijn actieve werkperiode als hof-fotograaf in Wenen liep van circa 1885 tot 1913.

De vermelding van meerdere ateliers, waaronder Wiedner Hauptstraße en Währingerstraße, wijst op een latere fase in zijn carrière, vermoedelijk rond 1895‑1910.

De aanwezigheid van het telefoonnummer 2721 is ook een aanwijzing: telefoonnummers in deze vorm werden pas gangbaar in Wenen vanaf de jaren 1890.

Conclusie: Deze CdV is waarschijnlijk gemaakt tussen 1895 en 1910, tijdens het hoogtepunt van Grillichs carrière en onder het bewind van keizer Franz Joseph I.

Er zijn verrassend veel openbare archiefbronnen over Grillich beschikbaar:

• Wikipedia: biografische info over Ludwig Grillich, inclusief bekende geportretteerden zoals Brahms en Freud

• Wikimedia Commons: meer dan 30 originele foto’s van Grillich, waaronder portretten van prominente figuren

• RKD (Nederlandse kunsthistorische database): vermelding van Grillich met autoriteitsgegevens

• Catawiki-veilingarchief: voorbeeld van een gesigneerde foto van Karl Lueger, burgemeester van Wenen, rond 1900

Al met al een mooie verzameling informatie om dit fraaie portret mee te omlijsten.

Stilo, pagina 11, foto 2

Foto van onbekende man en kind

We zien een portret van een onbekende zittende man met een kind op schoot, waarschijnlijk een jongen. De man draagt een uniform met een medaille, en het kind lijkt zich in bijpassende stijl te hebben gekleed.

Onder de foto zien we in goud een getekende harp, met links en rechts de woorden Visite en Portrait.

De medaille is vrijwel zeker een Oostenrijks-Hongaarse onderscheiding met het monogram van Franz Joseph I, waarschijnlijk een variant van de Zivil-Verdienstmedaille. Sommige militair-maritieme en ook bepaalde jubileummedailles hebben evenwel een vergelijkbare ophanging en kunnen op civiele varianten lijken.

Het uniform is vermoedelijk dat van een staatsbeambte (spoorwegen/post/douane) en niet dat van een militair: de platte rechte pet met band, de sobere knopenrij en kraag, en de borstzakken met hun knoopopstelling passen beter bij burgerlijke staatsdiensten.

De achterkant van de foto toont een fraaie illustratie van drie cherubijnen met elfachtige vleugels die bezig zijn met een camera en het ontwikkelen van foto’s, met daaronder in krulletters het woord Souvenir.

Bij een zoektocht naar de herkomst van deze afbeelding kwam ik terecht op de eerder genoemde site Typopassage, waar ik al eens bruikbare informatie heb gevonden. Op een van de pagina’s vond ik een soort oerversie van de afbeelding, vervaardigd door Bernard Wachtl in de geschatte periode 1900-1910 (zie hieronder).

Onze versie is iets meer gestileerd, of uitgewerkt zo je wilt, maar de verschillende onderdelen zijn duidelijk herkenbaar. Ik plaats een kopie van deze versie in dit artikel, maar houd er rekening mee dat die afkomstig is van typopassage.com en hier alleen wordt getoond voor vergelijkingsdoeleinden.

Stilo, pagina 10, foto 3

Foto van onbekende vrouw en man
We zien een kabinetfoto van een zittende vrouw (links) en een staande man. De man legt zijn rechterhand op de rug van de vrouw; zijn linkerhand rust losjes op een tafel. Beiden zijn donker gekleed. De vrouw draagt een hoofddoek en de man een lange jas tot kniehoogte. Als we de blik wat naar beneden richten, zien we dat vloer en wand een wat onafgewerkte indruk maken. Mogelijk gaat het om een tijdelijke studiosetting, wat ook de aanwezigheid van buitenkleding zou kunnen verklaren.

De man heeft een indrukwekkende snor. Mede door de plaatsing in het album (op één pagina met de twee vorige foto’s), en door de haarlijn van de vrouw, die overeen lijkt te komen met die van de dame op de vorige foto, zouden we geneigd kunnen zijn te denken dat dit dezelfde twee mensen zijn op latere leeftijd. Uiteraard moeten we er wel voor waken te snel conclusies te trekken.

Opvallend is verder dat er iets met de ogen van de vrouw aan de hand lijkt te zijn (zie de uitsnedes hieronder).

Onder de foto staat:

A. Wech
Fotograf
Brünn

De achterzijde van de foto is deels tweetalig (Tsjechisch en Duits). We lezen:

Photographisches Atelier
A. Wech
v Brně | Brünn
Silnicni ulice č. 91 | Strassengasse No. 91

Die Platten bleiben für Nachbestellungen aufbewahrt | Plotna se pro další objednávky uschová.

(Lithograaf: R. Türkel, Wien, VII)

De Tsjechische stad Brno (waar het hier dus om gaat) maakte van de oprichting van Oostenrijk-Hongarije in 1867 tot het uiteenvallen van het rijk in 1918 deel uit van de dubbelmonarchie. In die periode was Brno een belangrijk cultureel en economisch centrum binnen de regio Moravië. Na de val van Oostenrijk-Hongarije werd Brno onderdeel van de nieuw gevormde staat Tsjechoslowakije.

In een brochure van het Národní památkový ústav (NPÚ) staat dat fotograaf Anton Wech zijn onderneming in oktober 1893 liet registreren aan de Wawrastrasse. Zie hier voor een vergelijkbare CdV-achterkant met het adres Wawrastrasse 71 (tegenwoordig Hybešova).

De fotograaf was ook buiten Brno actief. Volgens dezelfde NPÚ-brochure werkte Wech ook in Vyškov.

Lithograaf R. Türkel is vooralsnog lastiger te traceren, maar zijn naam duikt in elk geval op in een tijdlijn naast bekende namen als Wachtl en Krziwanek (op de site Typopassage, Typography and Graphic Design Micro‑Museum).

Stilo, pagina 6, foto 4

Foto van onbekende vrouw
We zien een foto van een vrouw die op een stoel zit met een boek op schoot. Ze gebruikt haar vingers als bladwijzer. De vrouw draagt een complexe, lange lichte jurk met donkerdere accenten en om de kraag een sjaal met broche, waaronder een klassieke zwarte choker. Haar donkere haar is in verschillende strengen kroon­vlechten op haar hoofd gelegd. Voor haar op de grond zien we twee forse rots­blokken. Links staat een groepje bomen waartegen de vrouw haar paraplu laat leunen. De foto moet een natuurlijke omgeving voorstellen, maar is waarschijnlijk toch in de studio gemaakt. Onder de foto staat geen tekst.

Op de achterzijde lezen we slechts:

M. Lamberg
Kurort-Rožnau

Op online marktplaatsen zijn wel foto’s te vinden van ‘M. Lamberg’, maar het is niet duidelijk of het om dezelfde fotograaf gaat. Er lijken in die tijd twee redelijk bekende fotografen met die naam te zijn geweest.

Wat betreft Rožnau: in een online editie van Meyers Konversations‑Lexikon uit 1888 vinden we de volgende beschrijving:

Roznau (spr. rosch-), Stadt in der mähr. Bezirkshauptmannschaft Walachisch-Meseritsch, im Thal der untern Betschwa, am Fuß des Radhost gelegen, hat ein Bezirksgericht, Flachsbau, Baumwollwarenerzeugung, Brauerei, Viehzucht nebst Käsebereitung und (1880) 3007 Einw. ist zugleich ein beliebter klimatischer Kurort (mit Molkenheilanstalt), der jährlich von ca. 1200 Kurgästen besucht wird.

Oftewel in vertaling:

Rožnau (uitgesproken als “rosch-”), een stad in de Moravische districtshoofdstad Walachisch-Meseritsch, gelegen in de vallei van de beneden-Betschwa, aan de voet van de Radhošt. De plaats heeft een rechtbank, vlasbouw, katoenproductie, een brouwerij, veeteelt en kaasproductie. In 1880 telde zij 3007 inwoners en was zij tevens een populair klimatologisch kuuroord (met een wei-kuuroord), dat jaarlijks door ca. 1200 kuurgasten werd bezocht.

Tegenwoordig heet deze plek Rožnov pod Radhoštěm, gelegen in Oost-Moravië (Tsjechië). Meer informatie over het kuuroord is bijvoorbeeld te vinden in deze fraaie oude uitgave.

Stilo, pagina 5, foto 3

Foto van onbekende militair
We zien een portret van een militair in een uniformjas van waarschijnlijk het Oostenrijks-Hongaarse leger. De jas en versierselen vertonen overeenkomsten met die op de vorige twee foto’s, dus mogelijk waren de drie afkomstig uit hetzelfde leger.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Georg Fisher
Znaim
Gr. Nicolaigasse 18.

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd, bekroond wapenschild met de letters GF en de tekst:

Georg Fisher
Znaim
Grosse Nicolaigasse No. 18

Vervielfältigung vorbehalten

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Znaim is de Duitse naam voor de huidige Tsjechische stad Znojmo. Znaim viel van 1867 tot 1918 onder Oostenrijks-Hongaars bestuur, als onderdeel van Moravië binnen het Oostenrijkse rijksdeel (Cisleithanië). Als kroonland viel Moravië onder de directe heerschappij van de Habsburgse monarchie. Het had een zekere mate van autonomie, maar stond ook onder het gezag van de centrale autoriteiten van het rijk.

De staatkundige positie van Znojmo (Duits: Znaim):

• tot 1804 – onderdeel van de Habsburgse monarchie

• 1804–1867 – onderdeel van het Keizerrijk Oostenrijk

• 1867–1918 – onderdeel van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie, binnen het Oostenrijkse deel (Cisleithanië), kroonland Moravië

• 1918–1992 – onderdeel van Tsjecho-Slowakije (met onderbreking door Duitse annexatie, 1938‑1945)

• 1993–heden – onderdeel van Tsjechië

Stilo, pagina 5, foto 2

Foto van een onbekende militair
Net als bij de vorige foto zien we een portret van een militair in een uniformjas, waarschijnlijk van het Oostenrijks-Hongaarse leger. In tegenstelling tot de vorige foto zien we hier geen sterren of onderscheidingen, en ook het aantal tressen ligt beduidend lager, al vertonen de tressen wel een vergelijkbare signatuur.

Het Oostenrijks-Hongaarse leger kende zoveel verschillende onderdelen dat ik me niet waag aan een determinatie van de uniformkenmerken.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Anton Zimolo
Mostar, Carina 47

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd bekroond wapenschild met de letters AZ en de tekst:

Atelier
Anton Zimolo
Mostar, Carina 47
Starigrad No. 100

Bei Nachbestellungen beliebig die No. _____ anzugeben.

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Mostar viel in 1878 onder Oostenrijks-Hongaars bestuur. Dit gebeurde na het Congres van Berlijn, waar de grote Europese mogendheden overeenkwamen dat Oostenrijk-Hongarije de controle over Bosnië en Herzegovina zou krijgen, hoewel het formeel nog steeds onder Ottomaanse soevereiniteit viel. In 1908 annexeerde Oostenrijk-Hongarije Bosnië en Herzegovina volledig, wat leidde tot spanningen in de regio.

In een blog met de naam Na granici sjećanja (Op de grens van het geheugen) staat een interessant artikel over Josip Zimolo, die in 1860 als vluchteling in Mostar aankwam en daar een fotozaak opende, en over zijn zoon Anton, die in 1866 in Metković werd geboren en het werk van zijn vader voortzette.

Aardig is ook de volgende toevoeging: “Na diens dood werd de Zimolo-collectie samengesteld, bestaande uit meer dan duizend glasnegatieven. Zij worden als een kostbare schat bewaard in het Museum van Herzegovina.” (Deze passage is met Google Translate uit het Kroatisch vertaald.)

Stilo, pagina 5, foto 1

Foto van een onbekende militair

We zien een portret van een ernstig kijkende militair met een beschaafd snorretje. Hij draagt een uniformjas, waarschijnlijk van het Oostenrijks-Hongaarse leger, met tressen en stijf opstaande boorden, waarop aan elke kant één zespuntige ster is aangebracht. De epauletten lijken onversierd. Rechts op de borst (voor de kijker links) draagt hij een onderscheiding, maar ondanks een detailscan (zie hieronder) valt niet te ontdekken om welke onderscheiding het gaat. Waarschijnlijk betreft het een dienst- of herinneringsmedaille en geen hogere orde (deze zaten vaak links of werden aan linten om de hals gedragen).

Onder de foto zien we de volgende informatie:
Fotogr. Anstalt G. Heitel

Wien III. Bez. Hauptstr. 64

Op de achterkant de volgende gegevens in verschillende, zeer fraai uitgevoerde lettertypen:

Fotografia

G. Heitel

Wien

Landstrasse, 

Haupstrasse No. 64

1894

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Volgens Fotorevers was Gustav Heitel actief van 1865 tot 1887, maar op de CdV-achterkant zien we het jaartal 1894. Op sagen.info (Historische Fotografen Wien, Fotoatelier und Landschaftsfotografie) lees ik wel:

Heitel, Gustav, (1840 - 1887)

betreibt gemeinsam mit Bruder (?) Emanuel G. Heitel in der ersten Hälfte der 1860er Jahre ein Atelier in Wien, arbeitet anschließend allein. Nach seinem Tod wird das Atelier von der Witwe Aloisia Heitel weitergeführt.

Dus mogelijk is dit portret gemaakt terwijl de beste man al overleden was.