Album 1938–1943, pagina 36 en 37

Album 1938–1943, pagina 36: Oud-Beijerland

We zien foto’s van een buitengebeuren voor een groot pand. Na wat snuffelen lijkt het hier te gaan om het sportveld van de oude HBS in Oud-Beijerland. Op piershil.com is een foto te zien met de titel ‘Vanaf het sportveld van de HBS’ (1963), en aan de hand van die foto kun je mooi het torentje, het dak en de ramen vergelijken met die van het gebouw op foto 1 van pagina 36.

De vraag is wel wat de functie van het gebouw dan eigenlijk was tijdens de oorlogsjaren. Op de site van Open Monumentendag lezen we: “Het gebouw fungeerde in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog als hoofdkwartier van het Zuidfront van de Vesting Holland en na de Bevrijding werden in het gebouw tijdelijk N.S.B.’ers opgesloten.” Hierbij wordt niet expliciet vermeld wat de status van het gebouw was tijdens de oorlogsjaren. Als we evenwel 1943 als ijkjaar nemen voor deze pagina uit ons album (de andere dateringen lijken te kloppen en per slot van rekening heet het album ‘1938–1943’), dan kunnen we misschien met wat slagen om de arm concluderen dat de school tijdens de oorlog gewoon als school heeft gefunctioneerd. Maar wacht...

De website piershil.com bleek nog een mooie, maar ook wat verwarrende verrassing in petto te hebben. Op de pagina ‘1920 – De gymzaal van de HBS’ staan onderaan twee oude zwart‑witfoto’s (‘De gymzaal in 1945’). En tot mijn verbazing staat de heldin van ons album daar pontificaal op beide foto’s. Je hoeft niet eens te zoeken: ze neemt op allebei zo ongeveer de belangrijkste plek in.

Vergelijk je de kleding op beide reeksen foto’s (album versus website, dus de foto hierboven tegenover de twee hieronder), dan lijkt het er sterk op dat onze heldin zelfs precies dezelfde outfit draagt.

 

Natuurlijk kán het dat ze op twee verschillende dagen toevallig hetzelfde aan had, maar het kan ook betekenen dat één van de twee dateringen niet klopt: óf de foto’s in het album zijn niet van 1943 maar van 1945, óf de foto’s op piershil.com zijn niet van 1945 maar van 1943. Aan de andere kant: onze dame lijkt in beide reeksen inderdaad hetzelfde gekleed (wat op een verkeerde datering zou wijzen), maar de andere personen juist niet (wat weer pleit voor twee verschillende dagen). Voorlopig zijn beide opties dus goed mogelijk. Ook hier geldt: misschien komt er ooit nog voortschrijdend inzicht.

Album 1938–1943, pagina 34 en 35

Album 1938–1943, pagina 34 en 35: van Hilversum tot Oud-Beijerland

Deze twee pagina’s zijn hier samengevoegd omdat de reeks van pagina 34 doorloopt naar de volgende pagina. We zien in totaal dus zeven foto’s uit Hilversum en twee uit Oud‑Beijerland.

Ondanks het tijdsgewricht hebben met name de dames uit de eerste set (Hilversum) een uitermate zelfbewuste houding. Ze laten zich niet kennen. Dat heeft geïnspireerd tot de volgende omschrijvingen:

(1) Ons model in lichte mantel

Op de wintercatwalk van ’43 zet onze model haar beste stap in een mantel die niet alleen warm is, maar ook een subtiel signaal afgeeft: ‘kou is een mening, stijl is een feit’. De royale knopen en pluizige wanten vormen een charmante combinatie van elegantie en pure overlevingskunst. Let vooral op de nonchalante blik richting de horizon, alsof geen enkele tegenwind haar uit balans kan brengen.

(2) Ons model in donkere jas met bontaccenten

Hier komt onze tweede ster, die bewijst dat zelfs in oorlogstijd een vleugje glamour niet verboden is. De donkere jas met zachte bontdetails fluistert: ‘praktisch, maar nooit saai’. De witte sokken geven een frisse knipoog naar de toekomst, terwijl haar houding verraadt dat ze precies weet hoe fotogeniek ze is. Een look die zegt: ‘Ja, het is koud – maar ik draag warmte die je kunt zien en voelen.’

Album 1938–1943, pagina 33

Album 1938–1943, pagina 33: Hilversum

Op deze pagina vinden we een ongedateerde reeks groepsfoto’s. Aan de lachende gezichten te zien, zit de sfeer er goed in. Heeft deze samenkomst iets met de korfbalvereniging te maken? Wat de gelegenheid is, kunnen we alleen maar raden.

Album 1938–1943, pagina 32

Album 1938–1943, pagina 32: korfbalclub Hilversum

Met een pagina vol korfbal­gerelateerde foto’s zijn we ineens weer terug in Hilversum. Het zou hier best om dezelfde club kunnen gaan als bij de foto’s op pagina 16. Dat de eerste pagina’s van het album een redelijk voorspelbare chronologische volgorde leken te hebben, zegt natuurlijk niets over de chronologie van het laatste deel. 

Het enige wat echt opvalt is dat we hier geen witte clubshirts zien, alleen gekleurde. Op de pagina van korfbal­vereniging Altius lazen we immers: “Vanaf het begin waren de clubkleuren oranje-zwart, maar anders dan nu was het shirt verticaal gestreept, afwisselend een baan oranje en een baan zwart. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het shirt effen wit door de textielschaarste, maar in oktober 1948 keerde de club terug naar het vertrouwde oranje-zwart, zij het ditmaal met een effen oranje shirt.”

De gekleurde shirts op deze pagina zouden erop kunnen wijzen dat deze foto’s iets ouder zijn dan de foto’s op pagina 16, maar daar kunnen we natuurlijk niet zeker van zijn.

Album 1938–1943, pagina 31

Album 1938–1943, pagina 31

We zien zes foto’s zonder bijschriften. Het lijkt hier om een onderwijssetting te gaan: docenten, leslokalen, leerlingen of studenten. Zonder meer informatie is het eigenlijk ondoenlijk om conclusies te trekken uit deze foto’s.

Album 1938–1943, pagina 30

Album 1938–1943, pagina 30

Pagina 30 van ons Album 1938–1943 bevat zes foto’s zonder bijschriften. Op foto 4 en 6 zien we een zwaar beladen klassieke boeren- of transportkar. De vracht lijkt te bestaan uit een stoel, mogelijk een tafelblad of kastdeel, houten onderdelen die op huisraad lijken, en meerdere grote jute zakken, wellicht gevuld met kleding, beddengoed of huisraad. De ontspannen houding van de mensen en het nette straatbeeld lijken te bevestigen dat dit geen evacuatie of oorlogssituatie is, maar een reguliere verhuizing of een boedeltransport.

Album 1938–1943, pagina 29

Album 1938–1943, pagina 29: Oud-Beijerland

We zien hier een reeks geposeerde straatfoto’s. Tegenwoordig zullen veel mensen geneigd zijn te denken dat dit in de oorlogsjaren gevaarlijk of illegaal was. Fotograferen was in 1943 verboden op strategische plekken, vooral in steden. Maar in landelijke gebieden zoals de Hoeksche Waard werd het gedoogd en vaak nauwelijks gecontroleerd. Daarom zie je daar heel gewone straatfoto’s uit die tijd.

In de grotere steden was het natuurlijk sowieso veel gevaarlijker: veel Duitse aanwezigheid, meer controles, razzia’s, noem maar op (zie bijvoorbeeld het interessante Wikipedia-artikel De Ondergedoken Camera). Met name dat beeld is blijven hangen, waardoor veel mensen denken dat het helemaal niet mocht.

Album 1938–1943, pagina 28

Album 1938–1943, pagina 28: Corry

Slechts één foto op deze pagina, maar wat voor een foto! Ik kan hier allerlei volzinnen aan wijden maar misschien is het beter gewoon eens even goed te kijken en alle details in je op te nemen.

Na het experiment van de vorige pagina nu een ander probeersel: een ingekleurde versie van de foto. Met dank aan Palette voor dit resultaat. 

Album 1938–1943, pagina 27

Album 1938–1943, pagina 27

Op deze pagina staan twee iets grotere foto’s. Foto 1 is erg gevlekt, dus het leek een aardig idee om met AI die vlekken te verwijderen en te zien hoe de oorspronkelijke foto er ongeveer zou hebben uitgezien.

Album 1938–1943, pagina 26

Album 1938–1943, pagina 26

Op pagina 26 van ons album vinden we alleen een enkele schoolfoto. Achter de blij ogende scholier zien we iets dat op een oude schoolplaat lijkt. Ondanks uitgebreid speurwerk is het niet gelukt na te gaan welke afbeelding we op de plaat zien. Wie weet, misschien volgt er ooit voortschrijdend inzicht. 

Album 1938–1943, pagina 25

Album 1938–1943, pagina 25: Oud-Beijerland

Op deze pagina vinden we veel poseerwerk, waar natuurlijk niets mis mee is. Foto 5 is behoorlijk vlekkerig maar is toch erg innemend door de blije gezichten. Dit soort foto’s leidt er soms wel toe dat je je beeld van de oorlogsjaren als volledig duistere periode een beetje moet bijstellen. 

Album 1938–1943, pagina 24

Album 1938–1943, pagina 24

In elk ouder fotoalbum vind je wel pagina’s die een beetje als los zand bij elkaar hangen. Je wilt bepaalde foto’s wel bewaren maar ze passen niet goed bij andere foto’s. Dit lijkt zo’n pagina te zijn. Helaas ook één ontbrekende foto.

In het bijschrift bij foto 1 (die een stukje ouder lijkt dan de andere foto’s) lijkt iets te staan als “Gerdien en Elly de Bruijn(e)”. In de lijst met adressen en namen die je bij pagina 12 van het album kunt vinden, komt op de Meebergstraat in Zuid-Beijerland inderdaad de naam “De Bruijne” voor (A112/A113), maar dat zegt natuurlijk lang niet alles. Als we nog verder interpreteren zouden dit zomaar de twee meisjes kunnen zijn die we op de eerste twee foto’s van pagina 21 zien en die zo sterk op elkaar lijken. Maar al met al is dat allemaal luchtfietsen. Het brein is geneigd patronen te zien, ook als die er niet zijn.

Album 1938–1943, pagina 23

Album 1938–1943, pagina 23

We zijn “op Vrederust”. Dat vraagt om wat zoekwerk. Vrederust bij Halsteren (Noord-Brabant) was in 1943 al een grote psychiatrische instelling op een landgoed. De naam bestond toen al tientallen jaren en was regionaal zeer bekend. Dit is de meest prominente Vrederust uit die tijd. 

De wijk Vrederust in Den Haag bestond in 1943 nog niet. Die werd pas na 1953 gebouwd. Maar de boerderij Vrederust, waar de wijk later naar werd vernoemd, bestond wel. Daarnaast bestonden er verspreid over het land wel meerdere boerderijen, villa’s en huizen met de naam Vrederust. Zonder extra informatie is het dus lastig de juiste locatie te bepalen.

De foto’s op de vorige pagina lijken op dezelfde locatie te zijn gemaakt.

Album 1938–1943, pagina 22

Album 1938–1943, pagina 22

Op deze pagina van ons fotoalbum zien we wat groepsfoto’s. “Erg lief, maar zeer stijf” zoals bij foto 2 wordt opgemerkt. Foto 4 (“Een liedjeszanger en z’n girls”) is hier de vreemde eend in de bijt.

Voor sommige striplezers roept deze foto sterke associaties op. Als je het plaatje van Suske en Wiske hieronder bekijkt, zul je begrijpen wat ik bedoel. Het gaat natuurlijk om de afzakkende sokjes en de schoenen. Je ziet direct hoe sterk tijd- en modegebonden de eerste varianten van de figuren van Vandersteen waren.

De foto’s op de volgende pagina lijken op dezelfde locatie te zijn gemaakt.

Album 1938–1943, pagina 21

Album 1938–1943, pagina 21: de zomer van 1943

De Duivelsberg, Lochem, Rotterdam, Nijmegen, Arnhem, Apeldoorn. Reizen leek niet echt een probleem te zijn in de zomer van 1943.

Konden mensen in 1943 vrij reizen binnen Nederland?

Ja, voor het grootste deel van de bevolking kon dat nog. Er waren wél beperkingen, maar daarbij ging het met name om Joodse Nederlanders (strenge verblijfs- en reisbeperkingen), woon­wagen­bewoners/Sinti en Roma (trekverbod vanaf 1 juli 1943), mensen die onder verdenking stonden of gezocht werden, en reizen naar het buitenland (sterk beperkt). 

Voor de rest van de bevolking gold dat reizen binnen Nederland was toegestaan, maar praktisch moeilijker. De treinen reden nog, maar minder frequent. Dat verklaart het reizen per boot en fiets waarover gesproken wordt in het lange bijschrift rechtsonder op deze pagina. In de zomer van 1943 was het weer bovendien goed – dat bleek al uit alle zomerse foto’s die we gezien hebben – en veel jongeren maakten juist toen meerdaagse fietstochten door Nederland, omdat dat nog wél kon.

Hoewel reizen mocht, waren er wel praktische hindernissen. Denk aan distributie en schaarste (eten meenemen was lastig door bonnen). Overnachten kon bovendien vaak alleen bij familie, kennissen of op boerderijen (ook dat zien we in ons bijschrift).

Daarnaast was er in 1943 geregeld sprake van luchtalarm en bombardementen, met name in Rotterdam, Amsterdam, Haarlem en Enschede (bron). 

Samengevat: mensen konden in 1943 nog vrij reizen binnen Nederland. Het was lastiger, maar niet verboden.