Stilo, pagina 3, foto 1

Foto van een vaag bekende vrouw

Deze foto van een vrouw ‘als herderinnetje’ of in klederdracht is bijna een herhaling van zetten ten opzichte van foto 1 op pagina 1. Bij nadere bestudering zie je dat het om dezelfde vrouw gaat. Het is dan ook geen verrassing dat dit werk opnieuw afkomstig is van Emil Preim uit Floridsdorf bei Wien.

De kleding van de vrouw is vrijwel hetzelfde als op foto 1, maar er zijn kleine verschillen. Het aantal bloemvormige knoopjes is anders, de rok onder het schort verschilt, en op deze nieuwe foto lijkt de vrouw bloemen in het haar te hebben onder haar hoedje. Wie goed kijkt ziet bovendien dat de achtergrond met pilaar en metalen hek identiek is. Onderaan de pagina zijn de twee CdV’s naast elkaar geplaatst om het vergelijken te vergemakkelijken.

De achterkant van deze CdV is daarentegen afwijkend. Bij foto 1 stond als adres Pragerstrasse 17, terwijl hier nummer 5 vermeld wordt. Het is niet eenvoudig vast te stellen welk adres eerder in gebruik was, maar online zijn in elk geval veel meer foto’s met nummer 17 te vinden. Mogelijk levert verder onderzoek in de toekomst meer duidelijkheid op.

Stilo, pagina 2, foto 3

Foto van een onbekende baby
Op deze uitzonderlijk scherpe kabinetfoto zien we een baby op een wit bontvelletje zitten. Het kind kijkt naar een punt net naast de cameralens, waarschijnlijk naar iemand die achter de fotograaf probeerde zijn aandacht te trekken.

Onder de foto staat de studionaam Emil Preim, Floridsdorf, naast een fantasiewapen. Met Emil Preim zijn we al eerder in aanraking gekomen, namelijk bij foto 1 van pagina 1. Het ontwerp van deze kaart wijkt echter sterk af van die eerste foto. De belettering op de voorkant is anders, maar vooral de achterkant van deze kaart is radicaal verschillend. Daar zien we een afbeelding met daarboven alleen Photogr. Atelier F. Preim en eronder enkel de vermelding Floridsdorf.

De afbeelding is uitgevoerd met de kenmerken van jugendstil: een vrouwelijk profiel omgeven door een cirkel, met waterlelies en water eromheen – een duidelijke verwijzing naar de natuur. Doordat de rest van de kaart onbedrukt is, komt deze illustratie des te sterker naar voren.

De twee Emils

Er is overigens iets merkwaardigs met deze illustratie. Toen ik op zoek was naar de kunstenaar, stuitte ik op de Poolse site Archiwum Allegro, waar een foto van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław stond. De achterkant van die foto vertoont opvallend veel overeenkomsten met die van onze kaart, en dan heb ik het nog niet over de overeenkomende voornamen. De illustratie is niet helemaal identiek, maar het lijkt erop dat een van de versies zo goed mogelijk is nagetekend op grond van de andere. Oordeel zelf. 

Volgens Archiwum Allegro wordt de site in maart 2026 gesloten, dus ik heb de afbeelding in kwestie alvast gekopieerd voor het geval deze later niet meer toegankelijk is.

  

Zie vooral ook: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Stilo, pagina 2, foto 2

Foto van een onbekende vrouw
Voor deze CdV keren we terug naar de studio. De vrouw draagt een hooggesloten, smetteloos witte jurk met pofschouders en witte handschoenen. Ze lijkt recht in de camera te kijken, maar bij inzoomen is te zien dat haar blik net niet op de lens gericht is. In haar rechterhand houdt ze een boek dat niet helemaal is dichtgeklapt: ze gebruikt haar vingers als bladwijzer.

Rond 1900 waren in Wenen en de rest van Oostenrijk gebedenboeken, psalmboekjes en kleine geïllustreerde missalen erg populair als rekwisieten bij studioportretten, zeker bij vrouwen die met handschoenen poseerden. Het boek in haar hand is vrijwel zeker een klein gebeden­boek (Gebetbuch/Andachtsbuch), een veelgebruikt poseer­accessoire in de studio­fotografie rond 1900 in Oostenrijk. Een exacte titel of editie is helaas niet te achterhalen.

Onder de foto staat in opvallend moderne letters de naam van de fotostudio:
Franz Schwarz, Wien

Op de achterzijde zien we naast een wapenschildje met de letters FS, geflankeerd door griffioenen:
OTTAKRING
Ottakringerstrasse 149, Wien

Linksonder bij het wapenschild lezen we:
Fotografisches Atelier Franz Schwarz

Ottakring is de 16e wijk (Bezirk) van de Oostenrijkse hoofdstad Wenen, gelegen in het westen van de stad, ten zuiden van Hernals en ten noorden van Penzing. De wijk ontstond uit de voormalige onafhankelijke dorpen Ottakring en Neulerchenfeld. Het bekende biermerk Ottakringer is naar dit district vernoemd.

Franz Schwarz wordt vermeld op de eerder genoemde site Fotorevers (Lexikon der Fotografen), maar daar staat alleen dat hij actief was rond 1898. De scan van een CdV-achterkant die we daar aantreffen, komt sterk overeen met ons exemplaar.

Er zijn wel door Franz Schwarz gemaakte foto’s te vinden op diverse online marktplaatsen, maar verdere biografische gegevens ontbreken voorlopig.

Stilo, pagina 2, foto 1

Onbekende vrouw in tuin

Dit portret van een vrouw ten voeten uit is in een tuin genomen. Daarmee wijkt de setting sterk af van veel andere foto’s in dit album. Naar hedendaagse maatstaven kunnen we rustig stellen dat de fotograaf het prima heeft aangepakt. De vrouw oogt ontspannen; haar lange witte jurk komt mooi uit tegen het kleine boompje en het tuinhek. Met haar rechterhand tilt ze de zoom van haar jurk net iets van de grond; in haar linkerhand houdt ze een boek van ongeveer A4-formaat. We zien nog net wat details op het omslag: onvoldoende om te zien wat het precies is, maar voldoende om de nieuwsgierigheid te prikkelen. 

Onder de foto staat de naam van de fotostudio:

A. Holzmann, Wien, II Kaizermühlen, Schüttaustr. 64

Op de achterkant zien we dezelfde gegevens, onder een wapenschildje met de letter H, geflankeerd door twee griffioenen. De voorletter in de naam is zo sterk gestileerd dat die lastig te lezen is. Het toeval wil echter dat we een identieke afbeelding van een CdV-achterkant tegenkomen in een lezenswaardig artikel uit 2017 op de site van het Lobau-Museum, met de titel „Der Photograph von Mühlleiten“. 

In dit korte artikel lezen we meer over de in 1862 in Wien-Leopoldstadt geboren fotograaf August Ludwig Holzmann. De daar afgebeelde CdV wordt gedateerd op 1903, en we kunnen er wel van uitgaan dat dat klopt.

Als tot nu toe één ding duidelijk wordt uit de foto’s in het album Stilo, dan is het wel dat we meer leren over de fotografen dan over de geportretteerden in het album.

Stilo, pagina 1, foto 3

Foto van een onbekende vrouw

Deze kabinetfoto vertoont dezelfde kenmerken als de vorige foto: een net geklede, serieus kijkende dame; een ovale lichte rand om de afbeelding; en zelfs de blik is weer gericht op een onbekend punt in de ruimte. Er leek destijds een zekere overeenstemming te bestaan over de ingrediënten voor een geslaagd damesportret.

Onder de foto staat de naam van de fotostudio:
Ferd. Grega, Wien, II. Kleine Sperlgasse 3.

Op de achterkant zien we dezelfde uitbundige illustratie als bij de vorige foto, met medaillons, de tekst “Fotogr. Artist. Atelier” als een soort banier, en een uitgebreidere versie van de adresgegevens:

Ferd. Grega
Wien
II. Kleine Sperlgasse 3,
Im Garten, Parterre

Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.
Nummer…………

De aanduiding ‘Im Garten, Parterre’ lijkt op het eerste gezicht dubbelop, maar hoe de situatie destijds precies was, weten we niet. Mogelijk verwees dit naar de locatie van de ingang. Onderaan is ook ruimte voorzien om de foto te nummeren, al is dat hier niet gebeurd.

Ferdinand Grega was een bekende fotograaf. Zijn gegevens zijn opgenomen in de Deutsche Digitale Bibliothek en op Fotorevers (Lexikon der Fotografen), een handige site met een overzicht van fotografen die tussen 1850 en 1914 actief waren in het Duitstalige gebied. Daar lezen we dat Grega leefde van 1866 tot 28 november 1916, actief was van 1899 tot 1916 en vanaf 1903 lid was van de Österreichischer Photographenverein.

Zie ook pagina 3, foto 2.

But am it street art?

Breda, augustus 2025.

Nee dus. En speelgoed is het blijkbaar ook al niet.

Bosschenaar heeft wekenlang drugs in fietstas: ‘Dacht dat het speelgoed was’

Aanwijsplaten (615)

Meer aanwijsplaten

Stilo, pagina 1, foto 2

Portret van een onbekende vrouw
De dame op deze foto is netjes voor de gelegenheid gekleed en heeft een vrij serieuze uitstraling. De kleding en oorbellen getuigen van goede smaak: niet uitbundig, precies goed. De foto heeft een ovale lichte rand die vooral aan de onderkant duidelijk zichtbaar is. Dit kan goed werken bij dit soort portretten: de vrouw lijkt als het ware uit een nevel tevoorschijn te komen.

Onder de foto staat de naam van de fotostudio:
Leopold Sess, Wien

Op de achterzijde zien we links onder een baldakijn een wapenschildje met de letters LS, een smal banier met de tekst Fotograf. Atelier en daaronder drie zegels die waarschijnlijk goedkeuringen van instanties inhielden. De lettertjes in de zegels zijn erg klein; alleen de tekst Landwirtschaft in Wien valt te ontcijferen. Rechts van deze complexe afbeelding staat de tekst:

Fotograf. Atelier Leopold Sess
XV. Mariahilferstrasse 149
(Eingang: Haidmannsgasse 10.)

Die Platten bleiben für Nachbestellungen aufbewahrt.

Over dergelijke achterkanten lezen we in Handboek herkennen fotografische en fotomechanische procedés van Jan van Dijk het volgende:

Wanneer in 1880 de moderne kant-en-klare daglichtpapieren op de markt komen, krijgt het albuminepapier, dat immers een halffabrikaat is, een stevige concurrent. Om toch concurrerend te blijven, wordt het albuminepapier verbeterd: het wordt voorzien van een dubbele laag albumine die ook nog eens wordt geglansd, waardoor contrast en detaillering beter worden. In deze periode worden de kartonnetjes dikker en de voorstellingen op de achterzijde worden nog drukker: medailles, wapens, ornamenten en allerlei teksten. Na 1895‑1900 wordt het beeld rustiger door invloeden van de art nouveau.

Ik denk dat we deze achterkant met een gerust hart in de categorie ‘drukkere voorstellingen’ kunnen plaatsen, dus direct vóór de art nouveau.

Net als bij de fotograaf in de vorige blogpost is de naam Leopold Sess online volop terug te vinden, dus dit fotoatelier kan als bekend worden beschouwd.

Deze foto vertoont een lichte blauwzweem (verval). Bij andere foto’s in het album is dit blauwzweem sterker aanwezig, dus ik zal daar later meer aandacht aan besteden.

Stilo, pagina 1, foto 1

Foto van een onbekende jongedame
De vrouw op deze foto draagt een soort traditionele kleding. Ik meen me te herinneren dat men dit soort portretten vroeger wel eens aanduidde als‘een portret als herderinnetje’, maar het kan natuurlijk ook gewoon een vorm van lokale klederdracht zijn. De knopen in de vorm van bloemen en de strohoed geven de opname in elk geval een buitensfeer, al is duidelijk te zien dat het om een studiofoto gaat. Het blijft lastig in te schatten hoe oud de jongedame precies is.

Onder de foto staat de naam:

Emil Preim, Floridsdorf

En op de achterkant lezen we:

Atelier Preim 

Floridsdorf

Pragerstrasse 17

Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.

De stijl van de belettering past wonderwel bij de stijl van het album zelf: jugendstil/art nouveau. In het standaardwerk Handboek herkennen fotografische en fotomechanische procedés van Jan van Dijk las ik dat CdV’s met bedrukkking in art nouveau­stijl met redelijke zekerheid te dateren zijn op ca. 1900.

Emil Preim is duidelijk productief geweest. Zijn foto’s zijn online namelijk volop te vinden. Zijn naam komt zelfs voor in een boek: Geschichte der Großgemeinde Floridsdorf umfassend die Orte Floridsdorf, Jedlesee, Donaufeld und das Jedlersdorfer Fabriksgebiet van Hans Smital (1903). Daarin wordt vermeld: ‘Trillerkreuz Photographie von E. Preim’, waarbij Trillerkreuz verwijst naar een monument in Floridsdorf.

Ik heb nog even snel gekeken of ik die foto ook kan vinden, maar dat voert blijkbaar net iets te ver. Dus voor nu houden we het bij deze:

Het Trillerkreuz op de hoek van de Trillergasse en de Brünner Straße (97–99) in het Weense stadsdistrict Floridsdorf.  

© C.Stadler/Bwag; CC-BY-SA-4.0

Zie ook pagina 3, foto 1.

Stilo, inleiding

Er is een nieuw antiek fotoalbum in mijn handen beland, met op de voorkant een fraai jugendstil-motief. Omdat ik albums graag een naam geef om de herkomst van de verschillende foto’s makkelijk terug te vinden, heb ik voorlopig gekozen voor Stilo – afgeleid van stijl of jugendstil, kort en krachtig.

Het album meet 20 x 33 centimeter en bevat ruim zestig foto’s, allemaal CdV’s en kabinetfoto’s. De komende dagen (of weken) pak ik telkens een of meer foto’s eruit om nader te bekijken. De blogartikelen verschijnen ook in het Engels, op The Unknown Photo (Album) Project.

Mag ik dan bij jou?

Augustus 2025.

Hipstamatic: Anthony 1718 + C-Type Plate

Foto 1: Oorlogsmonument ‘De Goede Herder’, ’s‑Heerenberg

Aanwijsplaten (614)

Meer aanwijsplaten

Aanwijsplaten (613)

Meer aanwijsplaten

De kleuren van Sint Pancratius

Even de ogen uitkijken in de Pancratiuskerk in ’s‑Heerenberg. 

Augustus 2025.