25 oktober 2025

Gestrand op Mars

Omslag 'Gestrand op Mars', Lester del Rey
Gestrand op Mars
Bovenstaand juweeltje lag zomaar voor een paar eurodubbeltjes te koop bij een kringloop­winkel. Later pas las ik dat dit een boekje is ...“dat elke jongen met pit zal verslinden”.

Het werkje is van Lester del Rey en de oorspronkelijke titel Marooned on Mars (1952) heeft veel uitgaven gekend, waarvan sommige vroege versies tegenwoordig een aardig kapitaaltje kunnen opbrengen. Dat geldt zeer waarschijnlijk niet voor deze uitgave voor scouts. Voor in het boekje staat dat de tekeningen in deze editie van Rein van Looy zijn. Er wordt niet expliciet vermeld dat hij ook de omslag­illustratie heeft gemaakt, maar aangezien er geen andere naam wordt genoemd, gaan we daar maar even van uit.

Dat omslag, met die typische pulp-illustratie, is overigens precies de reden dat ik voor het boekje viel. Bij diezelfde kringloopwinkel lag trouwens een hele verzameling uit deze reeks Junior-boekjes, maar ondanks de weggeefprijs heb ik me weten te beperken tot drie stuks.
'Gestrand op Mars', Lester del Rey, opengeslagen
Het boekje is uitgebracht in de reeks Junior Jongensboeken, een boekenreeks van N.V. Uitgeverij De Verkenner in Baarn, in samenwerking met de Nederlandse Padvinders (later opgegaan in Scouting Nederland). De reeks liep van 1950 tot en met 1963 en is dus voor veel mensen ‘van vóór hun tijd’.

Crayon, pagina 14, foto 1

Portret van drie onbekende dames; fotobriefkaart, waarschijnlijk van Joh. Plettenburg, Enschede
Portret van drie onbekende vrouwen
Op deze fotobriefkaart zien we drie vrouwen in een studio, waarschijnlijk uit het begin van de 20e eeuw. Twee vrouwen zitten aan weerszijden van een zeshoekig tafeltje met een opvallend geometrisch tafelkleed, terwijl de derde vrouw erachter staat. Ze dragen vrij formele kleding met kanten kragen, sieraden en opgestoken kapsels. De achtergrond bestaat uit een geschilderd decor met planten en een draperie, en de vloer is bedekt met een kleed en een bontje. Het geheel straalt een ingetogen, gestileerde sfeer uit.

Het vlekje op de mond van de vrouw links is een latere beschadiging. Wanneer de foto schuin wordt bekeken, is goed te zien dat de kaart waarschijnlijk een tijd in een lijst met passe-partout heeft gezeten: de randen daarvan zijn nog enigszins zichtbaar.

De achterkant van de foto heeft een standaard ansichtkaart­indeling, maar bevat helaas geen gegevens van de fotograaf. Maar niet getreurd. Dit is de laatste foto uit ons album, en dit decor hebben we inmiddels al twee keer eerder gezien: op pagina 5 en op pagina 8 van album Crayon. Daaruit kunnen we afleiden dat deze foto hoogst­waarschijnlijk is gemaakt in de studio van Joh. Plettenburg, aan de Pijpenstraat in Enschede. Zie de collage hieronder.
Collage van twee cartes-de-visite en één fotovriefkaart, naar alle waarschijnlijkheid afkomstig uit dezelfde studio: Joh. Plettenburg, Pijpenlaan, Enschede

24 oktober 2025

Crayon, pagina 13, foto 1

Portret van een onbekende vrouw; fotobriefkaart van Atelier P. Weise, Enschede
Portret van een onbekende vrouw
Op deze fotobriefkaart staat een vrouw in een studio-opstelling, gekleed in een lange, donkere jurk met een hooggesloten kanten kraag en sierlijke details op het borststuk en de mouwen. Ze draagt een lange ketting en haar haar is opgestoken in een volumineuze stijl. Haar rechterhand rust op een wit tafeltje met een vaas vol chrysanten, terwijl haar linkerhand de rugleuning van een decoratieve witte stoel vasthoudt. Op de achtergrond is een geschilderd decor met zware draperieën en een tuinzicht te zien. De vloer is bedekt met een rijk patroon. Het geheel straalt de formele sfeer van een vroeg-20e‑eeuwse studio uit.
Adreszijde van fotobriefkaart van Atelier P. Weise, Enschede
Op de achterkant zien we de bekende ansichtkaartindeling en, bij nadere beschouwing, een stempel met de tekst Atelier P. Weise. Het adres is deels onleesbaar, maar gelukkig hebben we Weise al meerdere keren voorbij zien komen en weten we inmiddels dat hij enige tijd werkzaam was aan de Korte Haaksbergerstraat 46 in Enschede. En inderdaad, met dat inzicht lijkt het adres op het stempel overeen te komen. Zie hier voor meer posts over deze fotograaf.
Uitgesneden deel van de foto hierboven, met aandacht voor dat naam- en adresgegevens van Atelier P. Weise, Korte Haaksbergerstraat 46, EnschedeUit het gaatje en de roestvlekjes op de voorkant kunnen we afleiden dat deze foto ergens heeft gehangen aan een punaise of iets dergelijks.

Crayon, pagina 12, foto 1

Portret van een onbekende vrouw; fotobriefkaart van H. A. Smit, Fotograaf, Amelo
Portret van een onbekende vrouw
Deze fotobriefkaart is de eerste van drie in dit album. Gangbare termen voor dit soort objecten zijn ook foto-ansichtkaart, ansichtfoto en postkaartfoto, en dan vergeten we er wellicht nog een paar. Het gaat in elk geval om een echte foto (meestal een zilvergelatine-afdruk) op speciaal karton met een standaard ansichtkaartindeling op de achterkant. De ene zijde toont dus een foto (portret, landschap, gebouw, etc.), terwijl de andere zijde is vormgegeven als briefkaart: met adreslijnen, een postzegelvakje en soms een scheidingslijn tussen bericht en adres. Sommige studio’s drukten hun naam op de fotokant of in de adreszone.

Deze sepia-getinte fotobriefkaart toont een vrouw in een lange, donkere jurk met decoratieve details op het lijfje en de mouwen. Ze draagt een brede hoed, versierd met bloemen of veren, en een lange ketting hangt over haar jurk. Haar rechterhand rust op een tafeltje met een vaas bloemen, terwijl de achtergrond bestaat uit een gordijn, houten lambrisering en een decoratief scherm. De achterkant van de kaart is bedrukt als ansichtkaart, met bovenaan de vermelding: H. A. Smit, Fotograaf, Almelo. Het witte vlak onder het eigenlijke portret is bewust aangebracht, zodat iemand hier eventueel een boodschap kon schrijven.

Deze fotograaf zijn we al eerder tegengekomen, op pagina 5 van dit album. Zie daar voor meer informatie.
Adreskant van een fotobriefkaart van H. A. Smit, Fotograaf, Amelo

Crayon, pagina 11, foto 1

Portret van een onbekende vrouw; kabinetfoto van Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschede
Portret van een onbekende vrouw
Dit is de enige kabinetfoto in het album (10,5 × 15,5 cm), en het is een plaatje. Het portret toont een vrouw van voren, gefotografeerd vanaf de borst omhoog. Ze draagt een hooggesloten blouse met fijn kant en florale borduursels, gecombineerd met verticale plooien op de mouwen. Haar haar is opgestoken in een volumineuze knot, en ze draagt een choker met parels en een lange ketting. De zachte belichting en vignettering geven het beeld een ingetogen, tijdloze uitstraling.

De foto is gemaakt door Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschede. Klik hier om alle posts over Plettenburg te bekijken. Op pagina 5, foto 1 vind je in elk geval meer informatie over deze fotograaf.

Portret van een onbekende vrouw; kabinetfoto van Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschede, uitsnede, licht bewerkt

23 oktober 2025

Crayon, pagina 9, foto 3

Portret van een onbekende vrouw; CdV van Atelier P. Weise, Enschede
Portret van een onbekende vrouw
Dit is de laatste carte de visite uit het fotoalbum Crayon. Daarna volgen alleen nog enkele losse foto’s in andere formaten.

Deze CdV toont een vrouw in een donkere, hooggesloten jurk met sierlijke borduursels op het borststuk. De kleur van de jurk lijkt lichter dan wat we doorgaans zien bij dit soort portretten, maar de exacte tint is vooralsnog niet te achterhalen. De vrouw staat naast een rijk versierde stoel en rust met één hand op de leuning. De geschilderde studioachtergrond toont links een klein tafeltje met een vaas of beeldje, en op de achtergrond een decoratief gordijn. Onder de foto staat Atelier P. Weise – Enschede gedrukt. Net als bij alle foto’s van deze fotograaf die we eerder in dit album zijn tegengekomen, is de achterkant blanco.

Klik hier om alle posts over P. Weise te bekijken. Op pagina 5, foto 4 vind je in elk geval meer informatie over deze fotograaf.

Crayon, pagina 9, foto 2

Portret van een onbekende vrouw; CdV van P. Weise, Enschede
Portret van een onbekende vrouw
Deze carte de visite toont een vrouw in een donkere, hooggesloten jurk met lange mouwen, staand in een studio-opstelling. Ze rust met één hand op een klein rond tafeltje waarop een beeldje staat, en naast haar bevindt zich een gestoffeerde stoel. De achtergrond bestaat uit een geschilderd decor met architecturale elementen en een landschap. Onder de foto staat gedrukt: Atelier P. Weise – Enschede.

P. Weise zijn we inmiddels vaker tegengekomen. Als je hier klikt, zie je alle posts over deze fotograaf op een rijtje.
Uitgesneden deel van de foto hierboven, bewerkt

Crayon, pagina 9, foto 1

Portret van onbekende vrouw; CdV van J. Knijff, Veenendaal
Portret van een onbekende vrouw
Een vrouw staat rechtop in een studio-interieur, gekleed in een donkere, formele jurk met een hooggesloten hals en decoratief kant of patroon bij de kraag. Haar haar is strak naar achteren gekamd en ze rust met één arm op een sierlijk bewerkte zuil met daarop een reliëf van de Nederlandse leeuw. Op het studiogordijn zien we een afbeelding van een houten meubel, wat de setting een meer statige uitstraling geeft. Onder de foto staat gedrukt: J. Knijff, Veenendaal. Fotograaf. De achterkant van de CdV is blanco.

J. Knijff komt niet voor in de huidige online fotografenregisters of archieven. Daarmee is hij al de tweede Veenendaalse fotograaf uit dit fotoalbum die moeilijk te traceren is (waarbij ‘moeilijk’ in feite neerkomt op ‘nagenoeg onmogelijk’). De geraadpleegde bronnen zijn, net als de vorige keer: diverse zoekmachines, Delpher, en de websites van het Gemeentearchief Veenendaal en HV Oud Veenendaal.
Automtaisch ingekleurde foto van een CdV van J. Knijff, Veenendaal; ingekleurd via Palette.fm
(Ingekleurd met Palette.fm)

Crayon, pagina 8, foto 4

Portret van een onbekend stel; CdV van G. Hubers, Hengelo (O)
Portret van onbekend koppel
We zien een staande man (links) naast een zittende vrouw. Beide geportretteerden zijn keurig gekleed: hij in een donker pak met strik, vest en horlogeketting; zij in een rijk gedetailleerde, geborduurde donkere jurk met een witte kraag. Ze lijkt op een rieten stoel te zitten. De achtergrond is egaal en van de vloer is nauwelijks iets te zien, maar we mogen aannemen dat de foto in een studio is genomen.

Onder de foto staat links de naam G. Hubers en rechts Hengelo (O), Enschede’schestraat R 15.

Op de achterzijde van de CdV zien we een fraai ontworpen liggende compositie. Linksboven bevindt zich een cirkelvormig monogram met de letters GH, omringd door een decoratieve rand met strepen en stippen. De naam G. HUBERS staat prominent in hoofdletters op een diagonaal geplaatste donkerbruine banner met sierlijke krullen aan beide uiteinden. Daaronder, gecentreerd, de plaatsnaam HENGELO (OVERIJSSEL), weergegeven in een decoratieve zonnestraal­compositie met stralen die naar buiten lopen. Rechtsonder staat het adres van het atelier: Enschede’schestraat – R 15, gezet in een schreefletter. Linksonder lezen we in kleinere letters:
“Het cliché blijft voor nabestelling bewaard. Specialiteit voor het vergroten in onveranderlijken kooldruk.”

De combinatie van zonnestraal­compositie, monogram en de vermelding van kooldruk wijst op een periode rond 1895‑1910.

Informatie over het procédé kooldruk is te vinden op Wikipedia. Deze techniek wordt tegenwoordig niet meer standaard toegepast, maar is net als andere oudere fotografische processen nog wel in trek onder bijvoorbeeld kunstfotografen.

G. Hubers (1863‑1927) maakte onder andere een bekende foto van de Markt in Borne, die later werd gebruikt voor een prentbriefkaart. Zijn werk duikt ook op bij online veilingen en marktplaatsen.

Onze G. Hubers moet niet worden verward met zijn zoon Gerrit Berend Hendrik Hubers (1901‑1989), die eveneens fotograaf was en ook actief was aan de Enschedeschestraat.

Achterkant van een CdV van G. Hubers, Hengelo (O), Enschede’schestraat R15

22 oktober 2025

Hipstamatic: Frida + Mount Royal

Reflectie
Halloween-versiering: ogen in heg
Linten bij oorlogsmonument
Tuinversiering in Halloween-stijl
Vrouw bij Zevenaarse buurtbieb
Herfstkleuren, rood en geel
Screenshot Hipstamatic-instellingen Frida + Mount Royal

Crayon, pagina 8, foto 3

Portret van een onbekend meisje; CdV van H. Born, Nijmegen/Veenendaal
Portret van onbekend meisje
Op deze foto zien we een jong meisje in een fraaie lichte jurk met een subtiel repetitief patroontje, korte mouwen, een witte kraag en een donkere sjerp. Het geheel wordt afgemaakt met donkere kousen en hoge schoenen of lage laarsjes. Het haar is naar achteren gekamd en ze draagt oorbellen, iets wat je tegenwoordig niet vaak meer ziet bij meisjes van deze leeftijd. Ze poseert voor een studiogordijn met een tuinscène, gecompleteerd door een decoratief muurtje met een plat oppervlak waarop requisieten kunnen worden geplaatst, zoals hier een discreet bosje bloemen.

De foto is wat gevlekt, maar dat versterkt eerder dan dat het stoort: het draagt bij aan de dromerige, bijna sprookjesachtige sfeer. Het geheel roept onwillekeurig associaties op met de fotoportretten van jonge meisjes die Lewis Carroll in dezelfde periode maakte. Tegelijk is duidelijk dat het meisje het poseren behoorlijk spannend vond; zie haar gespannen rechterhand.

Onder de foto zien we de gegevens van de fotograaf, naast een logo dat is opgebouwd uit diens initialen: H. Born, Nijmegen, Spoorstraat 2c.
Uitsnede van een CdV van H. Born, Nijmegen/Veenendaal; focus op het gezicht
Uitsnede van een CdV van H. Born, Nijmegen/Veenendaal; focus op de rechterarm
Op de achterkant van de CdV vinden we een uitgebreidere versie van deze gegevens, fraai vormgegeven in een decoratief kader:

HB  
H. Born  
Nijmegen  
Spoorstraat 2c t/o het Station  
Veenendaal  
Hoofdstraat 280.  

De Plaat blijft voor Nabestelling bewaard.  
Speciaal atelier voor Vergrootingen in onveranderlijke Fotografie  
(Lithografie: Alex. Lindner, Berlin)
van een CdV van H. Born. Spoorstraat 2c t/o het Station Nijmegen en Hoofdstraat 280, Veenendaal
Over fotograaf H. Born is uitgebreide informatie te vinden, met name op de website van Stichting Noviomagus, de geschiedeniswebsite over Nijmegen. Uit de tijdlijn op die pagina blijkt dat de periode waarin Born ook actief was in Veenendaal (zoals hier vermeld op de achterkant van de CdV) liep van 1908 tot en met 1911. Dankzij deze gegevens kan deze foto dus vrij nauwkeurig worden gedateerd.

De firma Alex. Lindner uit Berlijn was gespecialiseerd in het vervaardigen van kartons voor carte-de-visite-fotografie (CdV’s) rond het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw (ca. 1880‑1910).

Bronnen:

Crayon, pagina 8, foto 2

Portret van twee onbekende kinderen; CdV van Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschedé
Portret van twee onbekende kinderen
Deze fraaie carte de visite toont twee poserende kinderen: een staand meisje (links op de foto) en een zittende jongen. Het meisje draagt een nette geruite jurk tot over de knie en, zo te zien, veterschoentjes of ‑laarsjes. Met haar rechterhand leunt ze op een witgelakt houten tafeltje; haar linkerhand rust op de leuning van het bijbehorende houten bankje waarop de jongen zit. Hij zit behoorlijk strak in het pak, maar zijn kostuum oogt een stuk minder streng door de uitbundige strik met witte stippen. De achtergrond is min of meer egaal, iets wat we bij deze fotograaf nog niet eerder zagen.

Onder de foto zien we een aardige variatie op een bekend thema: een andere versie van de signatuur van de fotograaf. Hier geen wapenschild of logo, maar enkel links de naam J. Plettenburg en rechts het adres Pijpenstraat 1, Enschedé. Inderdaad: Pijpenstraat met een huisnummer, en hier is ook niet gekozen voor de ligatuur met puntjes (ÿ), zoals bij sommige eerder geziene CdV’s, maar voor twee losse letters. En niet onbelangrijk: Enschede is hier gespeld met accent aigu: Enschedé.

Dit blijkt een historische spellingvariant te zijn, bedoeld om de juiste uitspraak van de plaatsnaam te verduidelijken: met de klemtoon op de laatste lettergreep. Tegenwoordig is deze schrijfwijze ongebruikelijk, maar in de 19e en vroege 20e eeuw kwam die incidenteel voor in drukwerk zoals CdV’s, advertenties en briefhoofden.

Volgens Onze Taal is Enschede een “raar woord” met drie verschillende klinkers: è, uh, ee. De spelling Enschedé zou dus een poging kunnen zijn geweest om de laatste klank (de lange ee) expliciet te maken. In het radioprogramma De Taalstaat werd dit ook besproken: de naam wijkt af van andere plaatsnamen en leidt regelmatig tot uitspraakverwarring.

Nog even terug naar de foto zelf. Bij de meeste portretten uit dit album dragen de geportretteerden ingetogen, donkere kleding. Een typisch Nederlands verschijnsel door de eeuwen heen, waarin soberheid en ernst de norm waren. Voor kinderen gold dat een stuk minder, en daarom kun je juist bij een foto als deze extra nieuwsgierig worden. We hebben dus maar eens een automatische inkleuring op deze foto losgelaten. Er bestaan verschillende sites waar je dit gratis kunt doen, en hier is gekozen voor Palette.fm. Het resultaat is heel aardig geworden.
Automatisch ingekleurde versie van een portret van twee onbekende kinderen; CdV van Joh. Plettenburg, Pijpenstraat 1, Enschedé

21 oktober 2025

Crayon, pagina 8, foto 1

Portret van twee onbekende mannen; CdV van Joh. Plettenburg, Enschede, Pijpenstraat
Portret van twee onbekende mannen
Dit portret toont twee mannen in nette, donkere ‘stadspakken’: een donker jasje, een vest en een bijpassende broek met veterschoenen. De man links op de foto zit op een stevige lage tafel; de man rechts leunt quasi-nonchalant op een hoge tafel met twee boeken op een plankje. Zijn ogen lijken geretoucheerd, al is dat niet helemaal met zekerheid te zeggen.

Die hoge tafel hebben we eerder gezien. Die boeken ook. En eigenlijk deze hele studiosetting, inclusief het studiogordijn. Als je een heel album met foto’s uit dezelfde regio bekijkt, kan er al snel een moment komen waarop je de rekwisieten van een bepaalde fotograaf begint te herkennen. In dit geval is de terugkerende fotograaf Joh. Plettenburg, Enschede, Pijpenstraat, en de achtergrond herkennen we van de eerste foto op pagina 5 van het album Crayon.
NB: je kunt de tag met zijn naam bij dit artikel gebruiken om al zijn foto’s op dit blog terug te vinden.

Het wapenschild in de signatuur van de fotograaf hebben we al eens besproken, in het artikel over pagina 6, foto 4 van het album. Net als bij veel foto’s uit deze regio en periode is de achterkant van de CdV blanco.


Crayon, pagina 7, foto 2

Foto van een onbekende vrouw; CdV van Joh. Plettenburg, Enschede, Pijpenstraat
Portret van een onbekende vrouw
Deze foto toont een vrouw in een donkere japon met een geborduurd bovenlijf en een witte opstaande kraag. Rond de hals draagt ze een royale, dunne zilverkleurige ketting die aan de ceintuur lijkt te zijn bevestigd en daar ruim overheen valt. Haar haar is opgestoken, en ze draagt kleine oorbellen. De geschilderde studioachtergrond stelt een wand voor met een marmeren schoorsteenmantel waarop een vaas staat. Haar rechterhand rust op een beklede houten stoel; de linkerarm hangt ontspannen omlaag.

Onder de foto zien we links een Nederlands wapenschild met twee gekroonde leeuwen en de nationale wapenspreuk Je Maintiendrai, in het midden de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat.

Deze fotograaf zijn we eerder in dit fotoalbum tegengekomen. Zie deze pagina voor de eerste kennismaking met Plettenburg (pagina 5, foto 1). Bij de tweede foto van deze fotograaf in dit album (pagina 6, foto 4) gingen we wat dieper in op het wapenschild.


Crayon, pagina 7, foto 1

Foto van een onbekende vrouw, CdV van P. Weise, Enschede
Portret van een onbekende vrouw
Op deze foto zien we een jonge vrouw in een donkere japon met pofschouders, een hoge kraag en een motief van vier bloemen op het bovenlijf. Het haar is naar achteren gekamd en ze draagt subtiele oorbellen. Ze staat op een tapijt en leunt met haar linkerhand op de rug van een houten stoel terwijl ze recht in de camera kijkt.

En? Ja, aan die linkerhand draagt ze twee ringen. Het is inmiddels een terugkerend detail op foto’s van (jonge) dames uit Enschede uit die periode; zo rond 1910, schatten we nu.

Net als de eerste keer dat we dit zagen, is ook deze foto gemaakt door Atelier P. Weise, Enschede. Zie deze pagina voor meer informatie over deze fotograaf. Ook bij deze foto van Weise is de achterkant blanco.
Uitsnede van de foto hierboven, bedoeld om de twee ringen aan de linkerhand beter te bekijken