Stilo, pagina 5, foto 2

Foto van een onbekende militair
Net als bij de vorige foto zien we een portret van een militair in een uniformjas, waarschijnlijk van het Oostenrijks-Hongaarse leger. In tegenstelling tot de vorige foto zien we hier geen sterren of onderscheidingen, en ook het aantal tressen ligt beduidend lager, al vertonen de tressen wel een vergelijkbare signatuur.

Het Oostenrijks-Hongaarse leger kende zoveel verschillende onderdelen dat ik me niet waag aan een determinatie van de uniformkenmerken.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Anton Zimolo
Mostar, Carina 47

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd bekroond wapenschild met de letters AZ en de tekst:

Atelier
Anton Zimolo
Mostar, Carina 47
Starigrad No. 100

Bei Nachbestellungen beliebig die No. _____ anzugeben.

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Mostar viel in 1878 onder Oostenrijks-Hongaars bestuur. Dit gebeurde na het Congres van Berlijn, waar de grote Europese mogendheden overeenkwamen dat Oostenrijk-Hongarije de controle over Bosnië en Herzegovina zou krijgen, hoewel het formeel nog steeds onder Ottomaanse soevereiniteit viel. In 1908 annexeerde Oostenrijk-Hongarije Bosnië en Herzegovina volledig, wat leidde tot spanningen in de regio.

In een blog met de naam Na granici sjećanja (Op de grens van het geheugen) staat een interessant artikel over Josip Zimolo, die in 1860 als vluchteling in Mostar aankwam en daar een fotozaak opende, en over zijn zoon Anton, die in 1866 in Metković werd geboren en het werk van zijn vader voortzette.

Aardig is ook de volgende toevoeging: “Na diens dood werd de Zimolo-collectie samengesteld, bestaande uit meer dan duizend glasnegatieven. Zij worden als een kostbare schat bewaard in het Museum van Herzegovina.” (Deze passage is met Google Translate uit het Kroatisch vertaald.)

Stilo, pagina 5, foto 1

Foto van een onbekende militair

We zien een portret van een ernstig kijkende militair met een beschaafd snorretje. Hij draagt een uniformjas, waarschijnlijk van het Oostenrijks-Hongaarse leger, met tressen en stijf opstaande boorden, waarop aan elke kant één zespuntige ster is aangebracht. De epauletten lijken onversierd. Rechts op de borst (voor de kijker links) draagt hij een onderscheiding, maar ondanks een detailscan (zie hieronder) valt niet te ontdekken om welke onderscheiding het gaat. Waarschijnlijk betreft het een dienst- of herinneringsmedaille en geen hogere orde (deze zaten vaak links of werden aan linten om de hals gedragen).

Onder de foto zien we de volgende informatie:
Fotogr. Anstalt G. Heitel

Wien III. Bez. Hauptstr. 64

Op de achterkant de volgende gegevens in verschillende, zeer fraai uitgevoerde lettertypen:

Fotografia

G. Heitel

Wien

Landstrasse, 

Haupstrasse No. 64

1894

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Volgens Fotorevers was Gustav Heitel actief van 1865 tot 1887, maar op de CdV-achterkant zien we het jaartal 1894. Op sagen.info (Historische Fotografen Wien, Fotoatelier und Landschaftsfotografie) lees ik wel:

Heitel, Gustav, (1840 - 1887)

betreibt gemeinsam mit Bruder (?) Emanuel G. Heitel in der ersten Hälfte der 1860er Jahre ein Atelier in Wien, arbeitet anschließend allein. Nach seinem Tod wird das Atelier von der Witwe Aloisia Heitel weitergeführt.

Dus mogelijk is dit portret gemaakt terwijl de beste man al overleden was.

Stilo, pagina 4, foto 3

Foto van moeder en kind
Op deze kabinetfoto zien we een blije moeder en dochter. De vrouw draagt een stemmige donkere jurk waarvan het bovenste deel is versierd met geborduurde bloempatronen. Haar haar is opgestoken. Het meisje draagt een wit jurkje met gekleurde accenten. Ze staat op een verhoging zodat haar gezicht op dezelfde hoogte komt als dat van haar moeder. Beiden kijken naar een punt in de ruimte, naast de fotograaf.

Naast het meisje zien we een speelgoedpaard, dat slechts gedeeltelijk zichtbaar is door het lichte vignet dat we al vaker zijn tegengekomen bij foto’s van deze fotograaf.

Onder de foto staat de naam:
Emil Preim, Floridsdorf.

De achterzijde is voorzien van het inmiddels bekende jugendstil-ontwerp met de tekst Photogr. Atelier F. Preim, dat we al hier en hier hebben gezien. Om overdaad te voorkomen heb ik een scan van de achterkant hier achterwege gelaten.

Stilo, pagina 4, foto 2

Foto van een onbekende man en jongen
Op deze CdV zien we een volwassen man in een stoel (rechts) en een jongen die naast hem staat. De man draagt een pak in een lichte kleur en heeft een hoed en wandelstok in zijn linkerhand. De jongen heeft stekelhaar en draagt een soort matrozenpak met een anker op de borst en een strik. Hij draagt hoge veterlaarzen. Op de leuning of tafel waar hij op leunt, ligt een hoed in een kleur die bij het matrozenpak past. De man en de jongen kijken naar hetzelfde punt in de ruimte, schuin achter de fotograaf.

Onder de foto zien we de naam van de fotograaf:
R. Denk, Wien. XV. Schönbrunnerstr. No. 19

Wat opvalt, is dat de foto niet heel netjes op het karton is geplakt. De bovenste lussen van de hoofdletters R en D in de naam worden deels door de foto afgedekt.

Op de achterzijde staat een wapenschild met de letters RD, geflankeerd door één griffioen, met daaronder de tekst Photogr. Artist. Anstalt en in grotere letters:

R. Denk
Wien
Fünfhaus
Schönbrunnerstrasse
No. 19 nur No. 19

Die Platte bleibt zu Nachbestellungen aufbewahrt.

(Lithograaf: Eisenschiml & Wachtl, Wien)

Fünfhaus is de naam van een wijk in Wenen. Het was voorheen een zelfstandige gemeente en werd samen met andere kleine gemeenten in de jaren 1890 bij Wenen gevoegd.

Eisenschiml & Wachtl was een foto- en kunsthandel in Wenen en maakte dus ook ontwerpen voor de achterkanten (verso’s) van CdV’s. Bernhard Wachtl, een van de partners, heeft een eigen Wikipedia‑pagina.

Volgens Fotorevers was Rudolf Denk actief van 1860 tot 1910, oftewel een halve eeuw. Hij overleed op 19 februari 1910. Zoals te verwachten valt met zoveel dienstjaren, zijn er volop foto’s van zijn hand te vinden op online marktplaatsen.

Wat er precies met het huisnummer No. 19 nur No. 19 bedoeld wordt, is niet duidelijk. Op het adres staat nu een appartementencomplex met zes verdiepingen, dus eventuele sporen van het verleden zijn daar waarschijnlijk niet meer terug te vinden.

Aanwijsplaten (618)

Meer aanwijsplaten

Aanwijsplaten (617)

Meer aanwijsplaten

Aanwijsplaten (616)

Meer aanwijsplaten

Stilo, pagina 4, foto 1

Foto van een onbekende vrouw
Op deze CdV zien we een onbekende vrouw met een zeer lange gevlochten paardenstaart, in kleding die we al eerder zijn tegengekomen (bijvoorbeeld hier). Ook het inmiddels kenmerkend geworden hekje, dat vaker op dit soort foto’s voorkomt, ontbreekt niet.

Onder de foto staat de naam van de fotograaf:
A. Huber, Wien

Op de achterzijde vinden we een wapenschild met de letters AH onder een kroon, geflankeerd door griffioenen, met daaronder de tekst Prämiert mit 10 Medaillen. Halverwege de kaart staat in grote letters A. Huber en in kleinere letters:

I. Stock im Eisen-Platz 2 

(Eingang Singerstr. 1)

IV. Margarethenstr. 36

(Telephon 7970)

WIEN

(Lithograaf: Türkel & Steiner, Wien)

Je zou denken dat datering eenvoudig is nu we een telefoonnummer hebben, maar dat blijkt tegen te vallen. Op Fotorevers wordt Adolf Huber genoemd (het gaat om dezelfde fotograaf: de daar afgebeelde CdV-achterkant lijkt sterk op de onze, maar zonder telefoonnummer). Achter Zeitraum wordt daar ‘ca. 1883’ vermeld. Daar staat echter tegenover dat het vermelde telefoonnummer waarschijnlijk pas in of ná 1910 in gebruik is genomen.

De introductie van viercijferige telefoonnummers in Wenen vond plaats in 1905, toen de stad begon met de automatisering van de telefonie. Voorheen werden gesprekken handmatig verbonden door telefonisten. Met de komst van automatische telefooncentrales konden abonnees hun nummers rechtstreeks kiezen, wat de invoering van viercijferige nummers mogelijk maakte.

In 1905 werd in Wenen een proefcentrale in de Berggasse geopend, bedoeld voor 200 abonnees. Na positieve resultaten volgde in 1910 in Graz een volledig automatische centrale voor 2000 abonnees. Deze ontwikkelingen markeerden het begin van de overgang naar automatische telefonie in Oostenrijk. (Bron: Wikipedia.)

Waarschijnlijk moeten we deze foto dus iets later dateren dan aanvankelijk werd gedacht.

Stilo, pagina 3, foto 3

Foto van een onbekende baby

Deze kabinetfoto van Emil Preim uit Floridsdorf volgt in veel opzichten hetzelfde sjabloon als foto 3 op pagina 2 van het album. Het kindje zit wellicht op hetzelfde bontvelletje en mogelijk zelfs op dezelfde stoel. Alleen het lichte vignet rond het onderwerp ontbreekt. Wat wél overeenkomt, is dat ook deze opname uitzonderlijk scherp is, waardoor de baby bijna tot leven lijkt te komen. Ik kan me goed voorstellen dat de ouders van dit kind erg blij zijn geweest met deze foto.

De achterkant van de kabinetfoto is identiek aan die van foto 3 op pagina 2: het jugendstil­ontwerp met een vrouwelijk profiel in een cirkel, omringd door waterlelies en water, met de tekst Photogr. Atelier F. Preim en daaronder de vermelding Floridsdorf. Wie meer wil lezen over een mogelijke kwestie van plagiaat rond deze illustratie, kan terecht bij de tekst bij foto 3 op pagina 2.

Stilo, pagina 3, foto 2

Foto van een vaag bekende vrouw
Deze CdV van Ferd. Grega vertoont veel overeenkomsten met de door dit atelier gemaakte kabinetfoto op pagina 1 van ons album: een net geklede, ernstig kijkende dame; een ovale lichte rand rond de afbeelding; en opnieuw is de blik gericht op een onbekend punt in de ruimte. Bij wat langer vergelijken blijkt het zelfs hoogstwaarschijnlijk om dezelfde vrouw te gaan.

Op de achterkant zien we een even uitbundige illustratie als bij de kabinetfoto, de tekst ‘Fotogr. Artist. Atelier’ als een soort banier, en een uitgebreidere versie van de adresgegevens:

Ferd. Grega
Wien
II. Kleine Sperlgasse 3,
Im Garten, Parterre

Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.
Nummer…………

Ook hier is ruimte gelaten om de foto te nummeren, maar dat is niet gebeurd.

Opvallend is dat we nu al tweemaal een situatie hebben waarbij een geportretteerde terugkeert op een nieuwe foto. Misschien wordt de aard van het album later nog wat duidelijker. Vooralsnog lijkt het te gaan om een soort staalkaart van fotografen uit de regio Wenen, al kan ik me daarin natuurlijk vergissen.

Stilo, pagina 3, foto 1

Foto van een vaag bekende vrouw

Deze foto van een vrouw ‘als herderinnetje’ of in klederdracht is bijna een herhaling van zetten ten opzichte van foto 1 op pagina 1. Bij nadere bestudering zie je dat het om dezelfde vrouw gaat. Het is dan ook geen verrassing dat dit werk opnieuw afkomstig is van Emil Preim uit Floridsdorf bei Wien.

De kleding van de vrouw is vrijwel hetzelfde als op foto 1, maar er zijn kleine verschillen. Het aantal bloemvormige knoopjes is anders, de rok onder het schort verschilt, en op deze nieuwe foto lijkt de vrouw bloemen in het haar te hebben onder haar hoedje. Wie goed kijkt ziet bovendien dat de achtergrond met pilaar en metalen hek identiek is. Onderaan de pagina zijn de twee CdV’s naast elkaar geplaatst om het vergelijken te vergemakkelijken.

De achterkant van deze CdV is daarentegen afwijkend. Bij foto 1 stond als adres Pragerstrasse 17, terwijl hier nummer 5 vermeld wordt. Het is niet eenvoudig vast te stellen welk adres eerder in gebruik was, maar online zijn in elk geval veel meer foto’s met nummer 17 te vinden. Mogelijk levert verder onderzoek in de toekomst meer duidelijkheid op.

Stilo, pagina 2, foto 3

Foto van een onbekende baby
Op deze uitzonderlijk scherpe kabinetfoto zien we een baby op een wit bontvelletje zitten. Het kind kijkt naar een punt net naast de cameralens, waarschijnlijk naar iemand die achter de fotograaf probeerde zijn aandacht te trekken.

Onder de foto staat de studionaam Emil Preim, Floridsdorf, naast een fantasiewapen. Met Emil Preim zijn we al eerder in aanraking gekomen, namelijk bij foto 1 van pagina 1. Het ontwerp van deze kaart wijkt echter sterk af van die eerste foto. De belettering op de voorkant is anders, maar vooral de achterkant van deze kaart is radicaal verschillend. Daar zien we een afbeelding met daarboven alleen Photogr. Atelier F. Preim en eronder enkel de vermelding Floridsdorf.

De afbeelding is uitgevoerd met de kenmerken van jugendstil: een vrouwelijk profiel omgeven door een cirkel, met waterlelies en water eromheen – een duidelijke verwijzing naar de natuur. Doordat de rest van de kaart onbedrukt is, komt deze illustratie des te sterker naar voren.

De twee Emils

Er is overigens iets merkwaardigs met deze illustratie. Toen ik op zoek was naar de kunstenaar, stuitte ik op de Poolse site Archiwum Allegro, waar een foto van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław stond. De achterkant van die foto vertoont opvallend veel overeenkomsten met die van onze kaart, en dan heb ik het nog niet over de overeenkomende voornamen. De illustratie is niet helemaal identiek, maar het lijkt erop dat een van de versies zo goed mogelijk is nagetekend op grond van de andere. Oordeel zelf. 

Volgens Archiwum Allegro wordt de site in maart 2026 gesloten, dus ik heb de afbeelding in kwestie alvast gekopieerd voor het geval deze later niet meer toegankelijk is.

  

Zie vooral ook: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Stilo, pagina 2, foto 2

Foto van een onbekende vrouw
Voor deze CdV keren we terug naar de studio. De vrouw draagt een hooggesloten, smetteloos witte jurk met pofschouders en witte handschoenen. Ze lijkt recht in de camera te kijken, maar bij inzoomen is te zien dat haar blik net niet op de lens gericht is. In haar rechterhand houdt ze een boek dat niet helemaal is dichtgeklapt: ze gebruikt haar vingers als bladwijzer.

Rond 1900 waren in Wenen en de rest van Oostenrijk gebedenboeken, psalmboekjes en kleine geïllustreerde missalen erg populair als rekwisieten bij studioportretten, zeker bij vrouwen die met handschoenen poseerden. Het boek in haar hand is vrijwel zeker een klein gebeden­boek (Gebetbuch/Andachtsbuch), een veelgebruikt poseer­accessoire in de studio­fotografie rond 1900 in Oostenrijk. Een exacte titel of editie is helaas niet te achterhalen.

Onder de foto staat in opvallend moderne letters de naam van de fotostudio:
Franz Schwarz, Wien

Op de achterzijde zien we naast een wapenschildje met de letters FS, geflankeerd door griffioenen:
OTTAKRING
Ottakringerstrasse 149, Wien

Linksonder bij het wapenschild lezen we:
Fotografisches Atelier Franz Schwarz

Ottakring is de 16e wijk (Bezirk) van de Oostenrijkse hoofdstad Wenen, gelegen in het westen van de stad, ten zuiden van Hernals en ten noorden van Penzing. De wijk ontstond uit de voormalige onafhankelijke dorpen Ottakring en Neulerchenfeld. Het bekende biermerk Ottakringer is naar dit district vernoemd.

Franz Schwarz wordt vermeld op de eerder genoemde site Fotorevers (Lexikon der Fotografen), maar daar staat alleen dat hij actief was rond 1898. De scan van een CdV-achterkant die we daar aantreffen, komt sterk overeen met ons exemplaar.

Er zijn wel door Franz Schwarz gemaakte foto’s te vinden op diverse online marktplaatsen, maar verdere biografische gegevens ontbreken voorlopig.

Stilo, pagina 2, foto 1

Onbekende vrouw in tuin

Dit portret van een vrouw ten voeten uit is in een tuin genomen. Daarmee wijkt de setting sterk af van veel andere foto’s in dit album. Naar hedendaagse maatstaven kunnen we rustig stellen dat de fotograaf het prima heeft aangepakt. De vrouw oogt ontspannen; haar lange witte jurk komt mooi uit tegen het kleine boompje en het tuinhek. Met haar rechterhand tilt ze de zoom van haar jurk net iets van de grond; in haar linkerhand houdt ze een boek van ongeveer A4-formaat. We zien nog net wat details op het omslag: onvoldoende om te zien wat het precies is, maar voldoende om de nieuwsgierigheid te prikkelen. 

Onder de foto staat de naam van de fotostudio:

A. Holzmann, Wien, II Kaizermühlen, Schüttaustr. 64

Op de achterkant zien we dezelfde gegevens, onder een wapenschildje met de letter H, geflankeerd door twee griffioenen. De voorletter in de naam is zo sterk gestileerd dat die lastig te lezen is. Het toeval wil echter dat we een identieke afbeelding van een CdV-achterkant tegenkomen in een lezenswaardig artikel uit 2017 op de site van het Lobau-Museum, met de titel „Der Photograph von Mühlleiten“. 

In dit korte artikel lezen we meer over de in 1862 in Wien-Leopoldstadt geboren fotograaf August Ludwig Holzmann. De daar afgebeelde CdV wordt gedateerd op 1903, en we kunnen er wel van uitgaan dat dat klopt.

Als tot nu toe één ding duidelijk wordt uit de foto’s in het album Stilo, dan is het wel dat we meer leren over de fotografen dan over de geportretteerden in het album.

Stilo, pagina 1, foto 3

Foto van een onbekende vrouw

Deze kabinetfoto vertoont dezelfde kenmerken als de vorige foto: een net geklede, serieus kijkende dame; een ovale lichte rand om de afbeelding; en zelfs de blik is weer gericht op een onbekend punt in de ruimte. Er leek destijds een zekere overeenstemming te bestaan over de ingrediënten voor een geslaagd damesportret.

Onder de foto staat de naam van de fotostudio:
Ferd. Grega, Wien, II. Kleine Sperlgasse 3.

Op de achterkant zien we dezelfde uitbundige illustratie als bij de vorige foto, met medaillons, de tekst “Fotogr. Artist. Atelier” als een soort banier, en een uitgebreidere versie van de adresgegevens:

Ferd. Grega
Wien
II. Kleine Sperlgasse 3,
Im Garten, Parterre

Die Platte bleibt für Nachbestellung aufbewahrt.
Nummer…………

De aanduiding ‘Im Garten, Parterre’ lijkt op het eerste gezicht dubbelop, maar hoe de situatie destijds precies was, weten we niet. Mogelijk verwees dit naar de locatie van de ingang. Onderaan is ook ruimte voorzien om de foto te nummeren, al is dat hier niet gebeurd.

Ferdinand Grega was een bekende fotograaf. Zijn gegevens zijn opgenomen in de Deutsche Digitale Bibliothek en op Fotorevers (Lexikon der Fotografen), een handige site met een overzicht van fotografen die tussen 1850 en 1914 actief waren in het Duitstalige gebied. Daar lezen we dat Grega leefde van 1866 tot 28 november 1916, actief was van 1899 tot 1916 en vanaf 1903 lid was van de Österreichischer Photographenverein.

Zie ook pagina 3, foto 2.