Stilo, pagina 9, foto’s 1 en 3

Twee foto’s van dezelfde baby

We zien een carte de visite en een kabinetfoto, waarop in beide gevallen dezelfde baby is afgebeeld. Wie eerder baby- of kinderfoto’s van deze fotograaf heeft gezien, zal de gebruikte attributen (stoel en bontvel) inmiddels herkennen. Het kind heeft iets in de handen, maar het is niet duidelijk wat.

Onder beide foto’s zien we links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Wien XXI.
Floridsdorf
Pragerstr. 5.

De achterzijde van de CdV is blanco, iets wat we bij Emil Preim niet eerder zijn tegengekomen. De achterzijde van de kabinetfoto draagt dezelfde illustratie die we ook zagen bij foto 1 op pagina 8 van dit album.

Het is vooral interessant om te zien dat beide foto’s, die waarschijnlijk rond dezelfde tijd zijn gemaakt, verschillend kleurverval vertonen. De CdV heeft een duidelijke lichtblauwe tint gekregen, terwijl de grotere kabinetfoto juist een zweem van sepiatinten laat zien. De twee foto’s zijn dus waarschijnlijk op een verschillende manier behandeld of nabehandeld. In Reilly’s The Albumen & Salted Paper Book (zie hier) wordt uitgelegd wat hiervan de oorzaken kunnen zijn.

Stilo, pagina 8, foto 3

Foto van twee kinderen
We zien een jongen (links) en een meisje poseren voor de foto. De jongen draagt een matrozenpak, het meisje een fraaie jurk en strikken in het haar.

Onder de foto staat links een fantasiewapen en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde vinden we een van de inmiddels bekende jugendstil­ontwerp­varianten die door deze fotograaf werden gebruikt, met de tekst:

Photogr. Atelier
E. Preim
Floridsdorf

Daarnaast is er handgeschreven tekst te zien, iets wat we tot nu toe pas één keer eerder in dit album zijn tegengekomen. Rechts naast de afbeelding staat in grijs potlood waarschijnlijk: Feurl (het zou ook Feuerl kunnen zijn, maar de ‘u’ lijkt duidelijk). Onderaan, over de gedrukte letters heen:
Hansi, 5½ J
Anna, 4 J
en rechts daarvan:
1905

De reguliere zoekmachines leveren niets op voor deze twee naamvarianten. Op myheritage.com verschijnt de variant Feurl wel een enkele keer, maar veel is het niet. De lezers moeten het dus voorlopig met deze eenvoudige vermelding doen.

Stilo, pagina 8, foto 2

Foto van twee kinderen

We zien een jongen (links) en een meisje, gekleed in kleding die doet denken aan klederdracht, vooral in het geval van het meisje. De twee staan naast een metalen hekje, op een soort bontvel. De jongen lijkt iets ouder dan het meisje.

Onder de foto zien we rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

De achterzijde is dezelfde als bij foto 3 op pagina 7. Ook heeft deze foto dezelfde lichtblauwe vervaltint die we daar zagen, waardoor je zou kunnen denken dat beide foto’s in dezelfde periode zijn gemaakt.

Stilo, pagina 8, foto 1

Portret van onbekende baby
We zien een baby met een flinke zonnehoed. Half over de klep van de hoed, aan de linkerkant, lijkt iets te staan dat doet denken aan een ongelukkige, vette vingerafdruk.

Onder de foto zien we links een fantasierijk wapenschild en rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstr. 5

Op de achterzijde zien we een jugendstil­afbeelding zoals we die al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Maar wacht. Na de verhandeling over de verschillende versies van deze illustratie die we naar aanleiding van de vorige foto hebben gehouden (de glimlachende versie zonder vermelding van de lithograaf versus de ernstig kijkende versie mét vermelding van lithograaf K. Krziwanek), krijgen we hier een soort tussen­versie: niet zo uitgesproken glimlachend als bij de kabinetfoto’s, maar duidelijk vrolijker dan de variant die we bij de laatste foto zagen.

Ook zijn er nu meer gegevens op de achterkant vermeld:

Photogr. Atelier
E. Preim

WIEN XXI.,

Floridsdorf

Pragerstrasse 5.

Zo ontstaat inmiddels een bont geheel van verschillende versies van deze afbeelding. Voorlopig ga ik er niet van uit dat we ze in chronologische volgorde hebben ontdekt, waardoor het nog wat gissen blijft welke de oerversie is en welke uiteindelijk de laatst gebruikte variant moet zijn geweest.

Stilo, pagina 7, foto 3

Portret van onbekende vrouw

We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donkerblond haar en een hooggesloten donkere jurk. De foto heeft een sterk licht vignet en een egale, lichte studioachtergrond, waardoor de vrouw als het ware uit de mist lijkt op te doemen.

Onder de foto staat rechts de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Floridsdorf

Op de achterzijde zien we de jugendstil­afbeelding die we al bij verschillende kabinetfoto’s van Emil Preim zijn tegengekomen. Of toch niet? Bij eerdere exemplaren heb ik tevergeefs gezocht naar de ontwerper, maar bij deze versie staat doodleuk de naam van lithograaf K. Krziwanek onder de afbeelding vermeld. Wat is hier aan de hand?

Leg je de twee afbeeldingen naast elkaar, dan zie je minieme verschillen. Bij de kabinetfoto’s had het vrouwengezicht een glimlach, bij de CdV is de blik veel ernstiger. Ook de oorbel, de kuif en de band om het haar zijn net even anders. Het lijkt er dus op dat één van de twee een kopie is. Omdat de CdV-versie wél de naam van de lithograaf draagt, is het aannemelijk dat dit de originele versie is – en dat de kabinetfoto’s de kopie tonen. Dan blijft de vraag: was dat een illegale kopie, of toch een variant die ook met toestemming van Krziwanek is vervaardigd?

Kijken we tenslotte naar de afbeelding van de versie die we bij Emil Tenzer tegenkwamen (gevonden bij het onderzoek naar foto 3 op pagina 2; zie aldaar), dan valt op dat die eigenlijk meer lijkt op onze CdV-versie (met de ernstige blik) dan op de kabinetfoto-versie (met de glimlach). Volg je het nog? Hierboven zie je een vergelijking van de kabinetfoto en de CdV; hieronder die van de Tenzer‑versie. 

Zie het vervolg: Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Stilo, pagina 7, foto 2

Portret van onbekende vrouw
We zien een busteportret van een volwassen vrouw met kort of opgestoken donker haar, een hooggesloten jurk met pofschouders en een dun halskettinkje.

De kaart is aan de voorzijde donkergrijs met witte letters, maar de linkerhelft van het kader lijkt verbleekt. Onder de foto staat een klein fantasiewapen en rechts daarvan de naam van de fotograaf:

Emil Preim
Photograph
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3
Eingang Pragerstr.

De achterzijde heeft een grijze achtergrond. Linksboven zien we in donkerblauw een afbeelding van een ronde elektrische hanglamp met zich verspreidende lichtstralen. Daaroverheen staat in witte letters:

Aufnahmen bei elektrischem Licht.

Daaronder, in blauwe letters:

Emil Preim
Fotografische Kunst-Anstalt.
WIEN, XXI.
Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstr.

Specialist in Kinderaufnahmen. Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Oel.

(Lithograaf: K. Krziwanek, Wien)

We hebben Emil Preim al vaak voorbij zien komen, maar dit CdV-ontwerp is nieuw in ons album. De achterkant, ontworpen door Karl Krziwanek, ademt de verwondering en opwinding over de ‘magie’ van elektrisch licht – iets wat wij ons tegenwoordig alleen met moeite kunnen voorstellen.

Preim was in de loop van zijn carrière op verschillende adressen actief, dus het is niet vreemd dat hij geregeld nieuwe ontwerpen liet maken. Zodra een verhuizing een feit was, kon het oude drukwerk immers niet meer gebruikt worden.

Stilo, pagina 7, foto 1

Foto van onbekende vrouw
We zien een foto van een staande jonge vrouw in lange, donkere kleding, waarschijnlijk een jakje met een bijpassende rok. Ze leunt met haar rechterhand op de rugleuning van een eenvoudige houten stoel, terwijl ze in diezelfde hand een klein tuiltje bloemen vasthoudt. Achter haar is een geschilderde studioachtergrond te zien, die een tuinomgeving moet voorstellen. Haar blik is bijzonder ernstig.

De kaart is aan beide zijden zwart, met goudkleurige letters. Onder de foto staat de naam van de fotograaf:

E. Heidenhaus, Wien.

Op de achterzijde vinden we, onder een wapenschildje met de letters EH, de volgende tekst in overdadige krulletters:

E. Heidenhaus
Mariahilferstrasse 108.
Wien

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Over fotograaf E. Heidenhaus is niet veel te vinden. Zijn naam wordt niet genoemd in het Lexicon der Wiener Photographen, niet op Fotorevers, en niet op sagen.info (Historische Fotografen Wien, Fotoatelier und Landschaftsfotografie). Het leven en werk van E. Heidenhaus blijven vooralsnog even ongrijpbaar als zijn CdV’s.

De straatnaam Mariahilferstrasse wordt tegenwoordig gespeld als Mariahilfer Straße en is genoemd naar de toenmalige voorstad Mariahilf. Volgens Wien Geschichte Wiki waren er op dit adres door de jaren heen diverse bedrijven gevestigd, maar een fotografisch atelier is in het overzicht niet te vinden. Tegenwoordig bevindt zich op dit adres een filiaal van drogisterijketen dm. 

Stilo, pagina 6, foto 4

Foto van onbekende vrouw
We zien een foto van een vrouw die op een stoel zit met een boek op schoot. Ze gebruikt haar vingers als bladwijzer. De vrouw draagt een complexe, lange lichte jurk met donkerdere accenten en om de kraag een sjaal met broche, waaronder een klassieke zwarte choker. Haar donkere haar is in verschillende strengen kroon­vlechten op haar hoofd gelegd. Voor haar op de grond zien we twee forse rots­blokken. Links staat een groepje bomen waartegen de vrouw haar paraplu laat leunen. De foto moet een natuurlijke omgeving voorstellen, maar is waarschijnlijk toch in de studio gemaakt. Onder de foto staat geen tekst.

Op de achterzijde lezen we slechts:

M. Lamberg
Kurort-Rožnau

Op online marktplaatsen zijn wel foto’s te vinden van ‘M. Lamberg’, maar het is niet duidelijk of het om dezelfde fotograaf gaat. Er lijken in die tijd twee redelijk bekende fotografen met die naam te zijn geweest.

Wat betreft Rožnau: in een online editie van Meyers Konversations‑Lexikon uit 1888 vinden we de volgende beschrijving:

Roznau (spr. rosch-), Stadt in der mähr. Bezirkshauptmannschaft Walachisch-Meseritsch, im Thal der untern Betschwa, am Fuß des Radhost gelegen, hat ein Bezirksgericht, Flachsbau, Baumwollwarenerzeugung, Brauerei, Viehzucht nebst Käsebereitung und (1880) 3007 Einw. ist zugleich ein beliebter klimatischer Kurort (mit Molkenheilanstalt), der jährlich von ca. 1200 Kurgästen besucht wird.

Oftewel in vertaling:

Rožnau (uitgesproken als “rosch-”), een stad in de Moravische districtshoofdstad Walachisch-Meseritsch, gelegen in de vallei van de beneden-Betschwa, aan de voet van de Radhošt. De plaats heeft een rechtbank, vlasbouw, katoenproductie, een brouwerij, veeteelt en kaasproductie. In 1880 telde zij 3007 inwoners en was zij tevens een populair klimatologisch kuuroord (met een wei-kuuroord), dat jaarlijks door ca. 1200 kuurgasten werd bezocht.

Tegenwoordig heet deze plek Rožnov pod Radhoštěm, gelegen in Oost-Moravië (Tsjechië). Meer informatie over het kuuroord is bijvoorbeeld te vinden in deze fraaie oude uitgave.

Stilo, pagina 6, foto 3

Foto van onbekende baby
We zien een carte de visite met daarop een baby in een stoeltje, voor zich een soort speelblad met telramen of in elk geval grote verschuifbare kralen. Rechts op het speelblad staat een afbeelding. Wanneer we dit deel van de foto uitvergroten (zie verderop in dit artikel), blijkt het een voorstelling van figuurtjes te zijn met daaronder de tekst Volks‑Kinderstuhl.

Onder de foto staat een naam die we al vaker in dit album zijn tegengekomen, met een adres dat we kennen van pagina 3, foto 1:

Emil Preim
Floridsdorf bei Wien
Pragerstrasse 5

Ook de achterkant is identiek aan die van de eerdere foto. Waar we toen echter geen aandacht aan hebben besteed, is de lithograaf die verantwoordelijk was voor het ontwerp:

Li. K. Krziwanek, Wien

Karl Krziwanek (1834–1874) heeft een eigen Wikipedia‑pagina met veel informatie. Onder het kopje Firma Karl Krziwanek oder K. Krziwanek blijkt bijvoorbeeld dat de firma nog jarenlang na het overlijden van de naamgever onder dezelfde naam actief bleef.

In het recent ontdekte werk Lexikon der Wiener Photographen 1840–1900 (pdf hier) staat bovendien de volgende interessante passage:

„Ein weiterer Punkt ist, dass es in Wien zwei große lithographische Anstalten gab, Eisenschimmel & Wachtl, später nur Wachtl, und Karl Krziwanek, die Kartons herstellten.“

De namen van die concurrenten zijn we in dit album inmiddels ook al volop tegengekomen.

Dan nog over de Volks-Kinderstuhl: in een online Oostenrijks krantenarchief vinden we in het Neues Wiener Journal van vrijdag 1 december 1899 een advertentie waarin dit model wordt aangeprezen: Naether’s Volks-Kinderstuhl. Ernst Albert Naether blijkt eveneens een eigen Wikipedia‑pagina te hebben (hoe ver kun je dwalen?). Daar vinden we bovendien hetzelfde plaatje als in onze advertentie.

Ernst Albert Naether (10 maart 1825, Zeitz – †5 november 1894, Bad Kissingen) was een Duitse ondernemer en wordt beschouwd als de grondlegger van de Duitse kinderwagenindustrie.

Aanwijsplaten (619)

Meer aanwijsplaten

Ansichtkaart met bijsmaak

Nieuwe watertoren, Tiel, augustus 2025. 

Deze watertoren leek me nogal een fotogeniek gebouw, ansicht­kaarten­materiaal. Toen ik vervolgens wat info wilde opzoeken, las ik op Wikipedia: “In 1953 werd de watertoren landelijk bekend door de proeven met drinkwater­fluoridering.” Als je dan vervolgens doorklikt, wordt alles nog een stuk interessanter, in de categorie ‘nooit geweten’: 

“In de jaren 1950 was tandbederf een groot probleem in Nederland. Miljoenen mensen poetsten niet of nauwelijks hun tanden, kregen tandrot, kiespijn en lieten vaak al hun tanden en kiezen trekken om een geheel kunstgebit te nemen. Tandartsen zagen dit met lede ogen aan en wilden de volksgezondheid verbeteren, ook voor mensen die te lui waren om hun tanden te poetsen of geen geld hadden voor tandpasta (waar toen nog geen fluor aan werd toegevoegd). In 1953 deden de gemeenten Tiel en Culemborg vrijwillig mee aan een wetenschappelijk onderzoek om fluor aan drinkwater toe te voegen, omdat alle inwoners daarvan dronken, ook mensen die nooit hun tanden poetsten. In Tiel werd het drinkwater in het grootste geheim gefluorideerd en in Culemborg niet; al na enkele jaren was het tandbederf onder kinderen uit Tiel meer dan gehalveerd, terwijl het in Culemborg steeds slechter werd. Het positieve effect voor een gezond gebit was zo duidelijk dat Culemborg zo snel mogelijk na het onderzoek ook fluoridering wilde invoeren. Rond 1960 overwogen verschillende andere Nederlandse overheden (gemeenten en provincies) ook fluoride aan het drinkwater toe te voegen om de volksgezondheid te bevorderen.”

Stilo, pagina 6, foto 2

Foto van onbekende man
De volledige titel van deze post zou kunnen luiden: ‘Portret van een onbekende man — maar we hebben enkele vermoedens’. Op de geportretteerde na vertoont deze CdV namelijk alle kenmerken van de vorige foto: hetzelfde atelier, dezelfde verfijnde afwerking van het karton, en exact dezelfde achterkant. Het lijkt er dan ook op dat de twee foto’s een setje vormen, net als de geportretteerden waarschijnlijk zelf. In het album zijn ze bovendien zo geplaatst dat het lijkt alsof ze elkaar aankijken – iets wat je ook vaak ziet bij geschilderde tweeluiken.

Voor meer informatie verwijs ik geïnteresseerden naar de vorige foto.

Stilo, pagina 6, foto 1

Foto van onbekende vrouw

We zien een portret van een dame die het voor elkaar krijgt om met de mondhoeken omlaag toch een snaakse blik te presenteren. Het haar is strak naar achteren gekamd (waarschijnlijk in een knot, paardenstaart of met een speld vastgezet) en ze draagt een fraai jakje met een opvallende rij knopen. Het boordje lijkt te zijn vastgezet met een enkele grote knoop, die contrasteert met een subtiele halsketting.

De foto heeft een sterk vignet dat lichter is dan de egale studioachtergrond, waardoor het hoofd van de vrouw omgeven lijkt door een halo.

Anders dan bij veel CdV’s zien we geen naam- of adresgegevens van de fotograaf onder de foto. Wat ook opvalt, maar op een scan mogelijk niet goed te zien is, is dat het karton van de CdV schuins is afgesneden en dat de snijrand is afgewerkt met een gouden randje. Daardoor krijgt de foto direct een veel chicere uitstraling. Op verschillende sites (zoals deze) is te zien dat dit atelier vaker op deze manier werkte.

Op de achterkant staat de tekst:

Atelier H. Harmsen
Wien
I. Adlergasse No. 1

(Lithografie: Lichtenstern & Ostersetzer, Wien)

Het lijkt erop dat H. Harmsen, als een van de Gebrüder Harmsen, vanaf ca. 1860 ateliers had op verschillende adressen in Wenen.

Over de lithografen Lichtenstern & Ostersetzer is verrassend genoeg veel meer bekend. Volgens sagen.info:

• Edmund Lichtenstern, academisch schilder en fotograaf, opent in 1853 of 1854 zijn eerste atelier in Wenen, maakt kalotypieën en levert gekleurde zoutpapierafdrukken.

• Vanaf 1863 is hij werkzaam in Triëst en runt daarnaast in Wenen het atelier Kundegraber & Lichtenstern.

• In de jaren 1880 begint hij samen met een partner een handel in fotoartikelen onder de naam Lichtenstern & Ostersetzer.

Op een webpagina van de gemeente Triëst is zelfs uitgebreide biografische informatie te vinden over Edmund Lichtenstern (1840‑1895).

Stilo, pagina 5, foto 4

Foto van onbekende man
We zien een portret van een man van middelbare leeftijd met snor, een overhemd met opstaand boord en strik, en een net jasje. De foto lijkt geretoucheerd te zijn, vooral rond de ogen. Ook zijn er duidelijke gebruikssporen zichtbaar: het lijkt er niet op dat deze foto direct veilig in een fotoalbum is opgeborgen.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Max Pawlik
Floridsdorf

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd, bekroond wapenschild met de letters MP en de tekst:

Fotografisches Atelier
Max Pawlik
Floridsdorf
Hauptstrasse 27

Die Platte bleibt für Nachbestellungen aufbewahrt.

Rechts staat een enkele naam, handgeschreven overdwars.

Er zijn wel CdV’s van de hand van Max Pawlik te vinden op online marktplaatsen, maar niet bijster veel. 

Wat betreft de handgeschreven naam:

De eerste letter is een K met een vrij lange opgaande lus. Daarna volgt r-b-e-c, en het einde lijkt op ik of mogelijk ír (afhankelijk van hoe de schrijver accenten of streepjes noteerde).

Dat maakt Krbečík (of een variant zoals Krbecík) een aannemelijke lezing. Het oogt als een Tsjechische of Slowaakse achternaam, wat goed past bij Wenen rond 1900, waar veel mensen uit Moravië, Bohemen en Slowakije woonden. In die jaren kende Wenen een grote Tsjechische gemeenschap, en Tsjechische namen werden vaak ‘verduitst’, waarbij de diakritische tekens uit de originele spelling werden weggelaten.

Stilo, pagina 5, foto 3

Foto van onbekende militair
We zien een portret van een militair in een uniformjas van waarschijnlijk het Oostenrijks-Hongaarse leger. De jas en versierselen vertonen overeenkomsten met die op de vorige twee foto’s, dus mogelijk waren de drie afkomstig uit hetzelfde leger.

Onder de foto staat de volgende informatie:
Georg Fisher
Znaim
Gr. Nicolaigasse 18.

Op de achterkant zien we een door twee griffioenen geflankeerd, bekroond wapenschild met de letters GF en de tekst:

Georg Fisher
Znaim
Grosse Nicolaigasse No. 18

Vervielfältigung vorbehalten

(Lithograaf: Bernhard Wachtl, Wien)

Znaim is de Duitse naam voor de huidige Tsjechische stad Znojmo. Znaim viel van 1867 tot 1918 onder Oostenrijks-Hongaars bestuur, als onderdeel van Moravië binnen het Oostenrijkse rijksdeel (Cisleithanië). Als kroonland viel Moravië onder de directe heerschappij van de Habsburgse monarchie. Het had een zekere mate van autonomie, maar stond ook onder het gezag van de centrale autoriteiten van het rijk.

De staatkundige positie van Znojmo (Duits: Znaim):

• tot 1804 – onderdeel van de Habsburgse monarchie

• 1804–1867 – onderdeel van het Keizerrijk Oostenrijk

• 1867–1918 – onderdeel van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie, binnen het Oostenrijkse deel (Cisleithanië), kroonland Moravië

• 1918–1992 – onderdeel van Tsjecho-Slowakije (met onderbreking door Duitse annexatie, 1938‑1945)

• 1993–heden – onderdeel van Tsjechië