Kruidvat-camera met Rollei Superpan 200

Een tijdje terug had Kruidvat van die geinige, herbruikbare analoge cameraatjes in de schappen liggen,  zie de foto helemaal onderaan. Volgens de kleine lettertjes op de verpakking komen ze van i‑Star World. Altijd leuk om zoiets uit te proberen, en ik moet zeggen: het ding stelt bepaald niet teleur. Hier zie je de resultaten met een rolletje Rollei Superpan 200. 

Het blijft natuurlijk altijd een gok om een onbekende camera te gebruiken met film die je ook niet kent, maar dit keer ging het goed. Sommige mensen vinden ISO 200 vlees noch vis, maar ik vind het erg aardig in deze tijd van het jaar (we spreken september 2025). Eén uur standontwikkeling in Rodinal met tussentijds twee keer kiepen, eigenlijk mijn vaste recept voor elke zwart-witfilm inmiddels. 

Zoals wel vaker bij producten van ketens als Kruidvat, is de camera nu alweer nergens te vinden. Ook online kom ik er niets meer over tegen. Gelukkig hebben we de foto’s nog.

De geretoucheerde blik

Portret van een onbekende jongeman

We zien een ovaal uitgesneden portret van een jongeman met kort, krullend haar. Hij is gekleed in een net jasje, een wit overhemd en een lichte das met mogelijk een dasspeld. De pupillen van zijn ogen lijken te zijn geretoucheerd (aangezet), maar vrij onnauwkeurig. Onder de foto staat links de naam G.J. van den Berge en rechts de plaatsnaam Deventer.

Op de zwarte achterkant zien we in goud de initialen van de fotograaf en daaronder ‘Photogr. Atelier G.J. van den Berge, Deventer’, zonder straatnaam. Onderin staat de tekst: ‘De plaat blyft voor nabestelling bewaard. Vergrootingen tot levensgrootte.’ Rechts, tussen de plaatsnaam Deventer en deze tekst, is een storende beschadiging zichtbaar waarbij de zwarte lak is verdwenen.

Gilles Johannis van den Berge (7 augustus 1847 – 30 januari 1924) was met name actief in Deventer. Een van zijn bekendere werken is ‘Naatje Mulder‑Oostendorp uit Deventer in Sallandse dracht’ (1903; Collectie Gelderland).

J. Franken Pzn. in het Zonneboek 1933

Soms krijg je de indruk dat heel Nederland eigenlijk een verkapt museum is. Bijvoorbeeld als je een oud Zonneboek vindt. Het Zonneboek was een periodieke uitgave die in de eerste helft van de 20e eeuw verscheen in Nederland. Hoewel er online exemplaren van verschillende jaargangen circuleren (vooral uit de jaren 1930‑1950), is er weinig centrale documentatie.

De afbeeldingen die je hier ziet komen uit het Zonneboek 1933. Deze editie is voor een deel gewijd aan de kunstenaar Jan Franken Pzn., en in dit nummer gaat het vooral om zijn werk als xylograaf, oftewel houtsnijder. De aanduiding ‘Pzn.’ achter de naam Jan Franken staat voor ‘Pieterszoon’ en was geen officieel onderdeel van zijn naam. Het was een signatuurvorm, een artistieke aanduiding die hem onderscheidde binnen een familie van kunstenaars. Hij signeerde zijn werk vaak met ‘Jan Franken Pzn.’ of ‘Jan Franken Pzoon’ om verwarring te voorkomen met zijn neef (bron: exlibriswereld.nl).

Het Zonneboek opent met een essay 'De Houtsnijder J. Franken Pzn.' door A. van der Boom, dat wel interessante informatie bevat maar ook die typische geur heeft van rooms-katholieke lectuur uit het interbellum: 

Niet het minst belangrijke deel van hetgeen Franken maakte, ontstond ter verluchting van het boek, waarbij hij menigmaal blijk gaf van een uiterst vaardig begrip en een inventief vermogen om den loop van een verhaal door een goed gekozen en uitgewerkt beeld bij den lezer telkens even een bepaald accent te geven. Hij heeft daarbij iets in zijn manier van werken dat ons herinnert aan de oude plaatsnijders uit de late middeleeuwen en de vroege renaissance, die niet onmiddellijk aan de groote kunst, den kosmos of de „waereld‑ziel” – geliefd epitheton onzer hedendaagsche „kunstenaars-van-koninklijken-bloede” – dachten maar veeleer zich toespitsten op het maken van eerlijke, trouwhartige, b r u i k b a r e, werkstukken.

Het Zonneboek 1933 is geïllustreerd met 36 houtsneden die eigenlijk stuk voor stuk de moeite waard zijn. Wat je hier ziet, is dus een subjectieve selectie. De scans zijn niet bewerkt, dus de gelige tint in de houtsneden, die eigenlijk bedoeld zijn als zwart‑wit, is rechtstreeks afkomstig van het papier van bijna honderd jaar oud.

Zonneboek 1933, met houtsneden van J. Franken Pzn. Uitgave van Herwonnen Levenskracht, Utrecht, Instelling van het Rooms-Katholiek Werkliedenverbond.

De bijschriften bij de afbeeldingen zijn in het Zonneboek als volgt:

1. Vignet uit „Vernieuwingen” door H. Roland Holst, uitgave Brusse, Rotterdam, 1929.
2. Mei, 1924.
3. Het Stille Stadje, 1924.
4. Oude Bootwerker, 1925.
5. Sint Augustinus schrijvende..... Illustratie uit „Augustinus” door Louis Bertrand, uitgave Brusse, Rotterdam, 1930.
6. „... in een diep donker bosch.” Illustratie uit „Eindelijk Thuis” door To Hölscher, uitgave Foreholte, Voorhout, 1930.

Houtsnede op omslag gesneden voor deze uitgave door J. Franken Pzn.

Over essayist A. van der Boom, die hierboven wordt aangehaald, is nauwelijks iets terug te vinden. Zijn stijl sluit evenwel duidelijk aan bij het katholieke ideaal van de kunstenaar als vakman in dienst van het hogere, niet als genie in dienst van zichzelf. Impliciet positioneert het essay Franken als een moderne plaatsnijder: iemand die met zijn houtsneden het verhaal ondersteunt, de lezer begeleidt, en zich niet verliest in allerlei kosmische pretenties. Daarmee klinkt ook een subtiele kritiek door op modernistische kunstenaars die zich juist afzetten tegen de traditie. Dit is katholiek kunstdenken op zijn best: vroom, scherp, en doordrongen van onderhuidse polemiek.

Aanwijsplaten (622)

Meer aanwijsplaten

Have You Eaten Yet?

Station Arnhem, 20 september 2025.

De Duindorpkerk en zo verder

Een ansichtkaart met een foto van de Duindorpkerk in Scheveningen. Reliwiki zegt hierover: “Mooi op straathoek gesitueerd kerkgebouw, met kleine dakruiter. Na de bouw van de wijk Duindorp, meer naar het westen in Scheveningen, werd deze kerk hernoemd tot Immanuëlkerk (de kerk heeft dus maar kort, tot ± 1937, "Duindorpkerk" geheten; in 1937 kwam in Duindorp de nieuwe Pniëlkerk gereed).”

De locatie is nog net herkenbaar.

De frankering van de ansichtkaart bestaat uit een Nederlandse postzegel van 1½ cent in de kleur violet, uitgegeven in de jaren 1920‑1930. Dit type zegel is bekend als een Vliegende Duif-zegel, ontworpen door Chris Lebeau.

Lebeau was een van de kunstenaars aan wie werd gevraagd ontwerpen in te zenden voor de postzegelprijsvraag van 1920. De bedoeling was ontwerpen met en zonder afbeelding van koningin Wilhelmina te maken. De anarchist Lebeau weigerde echter het staatshoofd af te beelden. Hoewel Lebeaus ontwerpen voor de prijsvraag niet werden uitgevoerd, kreeg hij wel de opdracht voor vervaardiging van de cijferzegels met lage waarden. Dit werd de vliegende duif, een soort vereenvoudigde versie van zijn luchtpostzegel die in 1921 verscheen. In 1941 werd de vliegende duif opnieuw uitgegeven, ditmaal voor de hogere geldwaarden. (Bron: Museum Het Schip. Het museum voor de Amsterdamse School.)

De kaart is afgestempeld in ’s‑Gravenhage (Den Haag) op 21 juli 1930. Met promotionele tekst: ‘Bezoekt Vredes- en Volkenbondstentoonstelling ’s‑Gravenhage’, onderdeel van een publieke campagne.

De afzender is onleesbaar (mogelijk ‘Non Disselhof’). De geadresseerde is Mevrouw de Weduwe L. Distel-Schnieder, Staalstraat 1 bis, Utrecht. ‘L.’ is Helena Gezina Schnieder, weduwe van Gerhardus Jozephus Distel. Op het moment dat deze kaart is afgestempeld, 21 juli 1930, was de weduwe 61 jaar. Zij zou 84 worden.

Hipstamatic: Anthony 1718 + Montjuïc M29

Maria, juni ’42

Titel: Maria, juni 1942
Techniek: Zilvergelatine-afdruk op vezelpapier met gegolfde randen
Afmetingen (incl. rand): ca. 5,5 × 6,5 cm
Herkomst: Onbekend; foto gevonden in Nederland
Ontwikkeld door: Foto‑Schnell‑Zieh (A4720)

De aanduiding Foto‑Schnell‑Zieh lijkt geen bedrijfsnaam in de klassieke zin, maar eerder te verwijzen naar een fotografisch procédé of een snelle afdrukservice.

 

Fotostrip

Moderne snapshot uit de jaren twintig

Dit reeksje foto’s toont een man die nonchalant over straat wandelt – vastgelegd door een straatfotograaf, waarschijnlijk in de late jaren 1920. We hebben het hier over spontane momentopnamen: drie opeenvolgende beelden alsof een film even stilgezet is.

Wat dit drieluik onderscheidt is de alledaagsheid van het moment: geen sport, geen dans, geen dramatische actie, gewoon een man die langsloopt. Dat maakt het juist intrigerend. Het is geen technische studie, maar ook geen achteloze kiek. Het zit ergens tussen documentair en geënsceneerd, en dat spanningsveld is zeldzaam.

In deze periode dook de straatfotograaf op in veel Europese steden. Voorbijgangers werden onverwacht gefotografeerd, kregen een kaartje mee en konden later een afdruk kopen. Zo ontstonden betaalbare en speelse souvenirs van het dagelijks leven.

De man draagt een driedelig pak met wijde broekspijpen en een platte pet: modekenmerken die precies in deze tijd populair waren. Samen met de ouderwetse fietsen en het geplaveide straatbeeld komen we uit op 1926‑1929, zoals altijd onder voorbehoud.

Een model dat snel zo’n reeks kon ‘schieten’ was de Mandel Photo Postcard Machine (gemaakt 1911‑1930).

De steentjes zwerven

Twee zwerfsteentjes, gevonden bij basisschool Anne Frank in Apeldoorn en weer losgelaten in het parklandschap van Duiven in de Liemers. Zwerf ze.

Soms vind je iets en oh ja

Oh ja, Borrebachiana! Je zou het niet zeggen als je de buitenkant ziet van dit oude, zwaar door meisjesvingers beduimelde bibliotheekboek, maar het staat bol van de tekeningen van Hans Borrebach, illustrator en overall multitalent. Ik heb die boeken nooit gelezen, maar zijn herkenbare stijl ken ik al heel lang, en het is erg leuk om hier ineens weer spontaan geconfronteerd te worden.

Tip voor de geïnteresseerde: lees het schrijversprentenboek Babs' bootje krijgt een stuurman: de meisjesroman en illustrator Hans Borrebach (1903‑1991) van Murk Salverda. Ik ga het in elk geval herlezen want de interesse is weer gewekt, dankzij een boek van een onbekende weldoener in een Apeldoornse buurtbieb. 

Stilo, epiloog

Een laatste blik op het schutblad voordat we het album sluiten en opbergen.

Stilo: de vele adressen van Emil Preim

Bij het zien van de vele adressen van Emil Preim (Atelier Preim, Fotografisches Atelier Preim, Fotografische Kunstanstalt Emil Preim) begin je je af te vragen of er nog structuur in aan te brengen is. Hieronder een bescheiden poging, gebaseerd op de foto’s die in het fotoalbum Stilo te vinden zijn.

Floridsdorf
Dit wijst op activiteit vóór of rond het moment dat adresconventies met vaste huisnummers op drukwerk gebruikelijk werden. Periode (geschat): ca. 1890–ca. 1905.

Pragerstrasse 17, Floridsdorf
Hier wordt alleen Floridsdorf vermeld, dus waarschijnlijk was de gemeente hier nog zelfstandig (tot 28 december 1904).

Pragerstrasse 5, Floridsdorf bei Wien
Deze aanduiding is waarschijnlijk ook van vóór de annexatie door Wenen. Er lijkt overlap te zijn tussen de twee adressen aan de Pragerstrasse, dus mogelijk ging het om een verhuizing of meerdere filialen.

Pragerstrasse 5, Wien XXI., Floridsdorf
Dit adres is in elk geval van na 1904.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI. en Wallensteinstr. 29, Wien XX.
Het filiaal aan de Wallensteinstrasse werd officieel ingeschreven op 31 januari 1908 en weer beëindigd rond januari/april 1910. Foto’s met dit adres zijn dus vrij nauwkeurig te dateren.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI.
Volgens Lehmann’s Adressbuch komt dit adres voor van 1911 t/m 1922. Dat sluit niet uit dat het al eerder in gebruik was.

Volgens de site Sparismus missen we in dit overzicht nog een paar adressen: Stryeckgasse 12, Wien XXI. en Am Spitz 2–3, Wien XXI. Die zijn dus sowieso van na 1904. Op de huidige kaart (waar de spelling Prager Straße is) zie je dat al deze adressen in Floridsdorf/Wien XXI. heel dicht bij elkaar liggen – binnen ongeveer dezelfde vierkante kilometer.

Op Sparismus blijkt dat meer mensen nieuwsgierig zijn geweest naar deze productieve fotograaf, maar ook met de bronnen van nu blijft de oogst schaars. Op Internet Archive is wel een digitale versie van het boek Geschichte der Grossgemeinde Floridsdorf van Hans Smital te vinden, met zes foto’s van Emil Preim. Hij fotografeerde dus meer dan alleen portretten.

 

In de krantenarchieven is een exemplaar van de Floridsdorfer Zeitung van 13 maart 1915 te vinden, waarin gesproken wordt over Mizzi Preim, “der Tochter unseres bekannten Photographen Herrn Emil Preim”. Daarmee wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Maar we moeten niet vergeten dat de wereld op dat moment in brand stond. Of dat er iets mee te maken had weten we niet, maar volgens WAIS (het Wiener Archivinformationssystem) is Mizzi Preim op 19 juni 1920 op twintigjarige leeftijd overleden.

Daarna wordt het stil. Met de huidige stand van de online archieven is er niets naders meer te vinden. Voor nu laat ik het hierbij. Mocht er toch nog iets mijn pad kruisen, dan zal ik dat hier waarschijnlijk vermelden.

Sammlung Wien Museum CCO (sammlung.wienmuseum.at)