Hipstamatic: Anthony 1718 + Montjuïc M29

Maria, juni ’42

Titel: Maria, juni 1942
Techniek: Zilvergelatine-afdruk op vezelpapier met gegolfde randen
Afmetingen (incl. rand): ca. 5,5 × 6,5 cm
Herkomst: Onbekend; foto gevonden in Nederland
Ontwikkeld door: Foto‑Schnell‑Zieh (A4720)

De aanduiding Foto‑Schnell‑Zieh lijkt geen bedrijfsnaam in de klassieke zin, maar eerder te verwijzen naar een fotografisch procédé of een snelle afdrukservice.

 

Fotostrip

Moderne snapshot uit de jaren twintig

Dit reeksje foto’s toont een man die nonchalant over straat wandelt – vastgelegd door een straatfotograaf, waarschijnlijk in de late jaren 1920. We hebben het hier over spontane momentopnamen: drie opeenvolgende beelden alsof een film even stilgezet is.

Wat dit drieluik onderscheidt is de alledaagsheid van het moment: geen sport, geen dans, geen dramatische actie, gewoon een man die langsloopt. Dat maakt het juist intrigerend. Het is geen technische studie, maar ook geen achteloze kiek. Het zit ergens tussen documentair en geënsceneerd, en dat spanningsveld is zeldzaam.

In deze periode dook de straatfotograaf op in veel Europese steden. Voorbijgangers werden onverwacht gefotografeerd, kregen een kaartje mee en konden later een afdruk kopen. Zo ontstonden betaalbare en speelse souvenirs van het dagelijks leven.

De man draagt een driedelig pak met wijde broekspijpen en een platte pet: modekenmerken die precies in deze tijd populair waren. Samen met de ouderwetse fietsen en het geplaveide straatbeeld komen we uit op 1926‑1929, zoals altijd onder voorbehoud.

Een model dat snel zo’n reeks kon ‘schieten’ was de Mandel Photo Postcard Machine (gemaakt 1911‑1930).

De steentjes zwerven

Twee zwerfsteentjes, gevonden bij basisschool Anne Frank in Apeldoorn en weer losgelaten in het parklandschap van Duiven in de Liemers. Zwerf ze.

Soms vind je iets en oh ja

Oh ja, Borrebachiana! Je zou het niet zeggen als je de buitenkant ziet van dit oude, zwaar door meisjesvingers beduimelde bibliotheekboek, maar het staat bol van de tekeningen van Hans Borrebach, illustrator en overall multitalent. Ik heb die boeken nooit gelezen, maar zijn herkenbare stijl ken ik al heel lang, en het is erg leuk om hier ineens weer spontaan geconfronteerd te worden.

Tip voor de geïnteresseerde: lees het schrijversprentenboek Babs' bootje krijgt een stuurman: de meisjesroman en illustrator Hans Borrebach (1903‑1991) van Murk Salverda. Ik ga het in elk geval herlezen want de interesse is weer gewekt, dankzij een boek van een onbekende weldoener in een Apeldoornse buurtbieb. 

Stilo, epiloog

Een laatste blik op het schutblad voordat we het album sluiten en opbergen.

Stilo: de vele adressen van Emil Preim

Bij het zien van de vele adressen van Emil Preim (Atelier Preim, Fotografisches Atelier Preim, Fotografische Kunstanstalt Emil Preim) begin je je af te vragen of er nog structuur in aan te brengen is. Hieronder een bescheiden poging, gebaseerd op de foto’s die in het fotoalbum Stilo te vinden zijn.

Floridsdorf
Dit wijst op activiteit vóór of rond het moment dat adresconventies met vaste huisnummers op drukwerk gebruikelijk werden. Periode (geschat): ca. 1890–ca. 1905.

Pragerstrasse 17, Floridsdorf
Hier wordt alleen Floridsdorf vermeld, dus waarschijnlijk was de gemeente hier nog zelfstandig (tot 28 december 1904).

Pragerstrasse 5, Floridsdorf bei Wien
Deze aanduiding is waarschijnlijk ook van vóór de annexatie door Wenen. Er lijkt overlap te zijn tussen de twee adressen aan de Pragerstrasse, dus mogelijk ging het om een verhuizing of meerdere filialen.

Pragerstrasse 5, Wien XXI., Floridsdorf
Dit adres is in elk geval van na 1904.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI. en Wallensteinstr. 29, Wien XX.
Het filiaal aan de Wallensteinstrasse werd officieel ingeschreven op 31 januari 1908 en weer beëindigd rond januari/april 1910. Foto’s met dit adres zijn dus vrij nauwkeurig te dateren.

Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse, Wien XXI.
Volgens Lehmann’s Adressbuch komt dit adres voor van 1911 t/m 1922. Dat sluit niet uit dat het al eerder in gebruik was.

Volgens de site Sparismus missen we in dit overzicht nog een paar adressen: Stryeckgasse 12, Wien XXI. en Am Spitz 2–3, Wien XXI. Die zijn dus sowieso van na 1904. Op de huidige kaart (waar de spelling Prager Straße is) zie je dat al deze adressen in Floridsdorf/Wien XXI. heel dicht bij elkaar liggen – binnen ongeveer dezelfde vierkante kilometer.

Op Sparismus blijkt dat meer mensen nieuwsgierig zijn geweest naar deze productieve fotograaf, maar ook met de bronnen van nu blijft de oogst schaars. Op Internet Archive is wel een digitale versie van het boek Geschichte der Grossgemeinde Floridsdorf van Hans Smital te vinden, met zes foto’s van Emil Preim. Hij fotografeerde dus meer dan alleen portretten.

 

In de krantenarchieven is een exemplaar van de Floridsdorfer Zeitung van 13 maart 1915 te vinden, waarin gesproken wordt over Mizzi Preim, “der Tochter unseres bekannten Photographen Herrn Emil Preim”. Daarmee wordt een tipje van de sluier opgelicht.

Maar we moeten niet vergeten dat de wereld op dat moment in brand stond. Of dat er iets mee te maken had weten we niet, maar volgens WAIS (het Wiener Archivinformationssystem) is Mizzi Preim op 19 juni 1920 op twintigjarige leeftijd overleden.

Daarna wordt het stil. Met de huidige stand van de online archieven is er niets naders meer te vinden. Voor nu laat ik het hierbij. Mocht er toch nog iets mijn pad kruisen, dan zal ik dat hier waarschijnlijk vermelden.

Sammlung Wien Museum CCO (sammlung.wienmuseum.at)

Stilo: Plagiaat? Nou nee.

Op de achterkant van pagina 2, foto 3 van ons album Stilo zagen we voor het eerst het vrouwenhoofd met Jugendstil-kapsel tussen florale elementen, zonder naam van de maker. Bij een zoektocht naar de ontwerper bleek dat er in Europa meerdere versies van dezelfde achterkant van CdV’s en kabinetfoto’s in omloop waren. De eerste vondst was een carte de visite van fotograaf Emil Tenzer uit Jarosław, te koop aangeboden op een Poolse marktplaats. Daarna volgde een foto van J. Dajkovits Nachfolger, gevonden op Typopassage. 

Na een tijdje dook er in ons eigen album ook een carte de visite van Emil Preim op met onderin de naam van de lithograaf: K. Krziwanek, en toen kon er gemakkelijker en gerichter worden gezocht. Wat bleek? Er waren heel wat meer fotografen die dit ontwerp gebruikten.

Wie was K. Krziwanek?

Karl Krziwanek was een lithograaf en handelaar in fotografische benodigdheden, actief in Wenen vanaf ca. 1860. Zijn firma produceerde miljoenen kartons voor CdV’s en kabinetfoto’s, en leverde daarnaast studioaccessoires, achtergronden en fotopapier. Na zijn overlijden in 1874 werd de firma voortgezet door zijn vrouw en later, in 1907, overgenomen door Prihoda & Beck. De firma had een eigen lithografische afdeling waar ontwerpen werden gemaakt en gedrukt voor fotografen in heel Oostenrijk-Hongarije.

Is er sprake van plagiaat?

Waarschijnlijk niet. De overeenkomsten tussen de ontwerpen wijzen eerder op:

• Standaardisatie binnen één lithografisch atelier: fotografen kozen uit een catalogus van ontwerpen die Krziwanek en zijn team aanboden.
• Licentiegebruik: fotografen zoals Emil Preim, J. Dajkovits Nachfolger en Emil Tenzer gebruikten hetzelfde basisontwerp, soms met kleine aanpassingen (naam, adres, kleur).
• Esthetische trend: het jugendstil­motief met vrouwelijke figuur en florale omlijsting was populair en werd veelvuldig hergebruikt.

Conclusie

Dit zijn dus vermoedelijk geen gevallen van plagiaat, maar eerder een voorbeeld van industriële esthetiek: één lithograaf leverde gestandaardiseerde, artistiek hoogwaardige ontwerpen aan meerdere fotografen. Daardoor zijn de foto’s niet minder uniek, maar juist onderdeel van een groter geheel en van een kunststroming die nog altijd de aandacht weet te trekken.

(Bronnen: foto 2, foto 3, foto 5, foto 6.)

Stilo, pagina 28, foto 1

Foto van een onbekende man en vrouw
De laatste foto in ons album is een fraai portret van een vriendelijk ogende man en vrouw. De man (links) zit op een houten stoel met zitkussen. Zijn haar lijkt overgekamd. Hij is gekleed in een net kostuum met opstaande boorden en een witte vlinderdas. Zijn handen rusten op zijn schoot; aan zijn rechterhand is nog net een ring te zien. Hij kijkt recht in de lens met een blik die we gerust schalks kunnen noemen.

De vrouw staat naast hem. Ze draagt een elegante lichte jurk met hoge witte kraag en kijkt schuin van de camera weg, de wijde wereld in. Op de tafel voor hen liggen twee boeken.

Onder de foto staat centraal een wapen met dubbelkoppige adelaar, links de tekst K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph en rechts de naam Pietzner.

K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph betekent hier: keizerlijk en koninklijk hof- en keizerlijk en koninklijk kamerfotograaf:

• Hof-Photograph: officiële fotograaf voor het keizerlijke hof (ceremoniële en publieke portretten)
• Kammer-Photograph: fotograaf voor de persoonlijke of privévertrekken van het hof – een nog intiemere rol

Het gebruik van beide titels suggereert een uitzonderlijk hoge status binnen het fotografisch beroep, met erkenning van zowel de centrale monarchie als het Oostenrijkse hofapparaat. Deze titels waren niet zomaar decoratief: ze werden officieel toegekend en golden als keurmerk van prestige. Fotografen met deze aanduiding mochten vaak het keizerlijke wapen voeren op hun kartons en genoten bijzondere privileges.

Op de achterkant zien we dan ook Allerhöchste Auszeichnungen: Staatspreise, Grand Prix, Goldene Medaillen uit Wenen, Parijs, Londen, enzovoort. Daaronder:

C. Pietzner
K.u.k. Hof- u. K.u.k. Kammer-Photograph
Telephon
Künstlerische Photographien u. Malereien
Specialität: Moderne Photographie

Verder een overzicht van elf filialen en daarnaast, bij Platten No./Posen No., met de hand geschreven: 22247.

Er vallen een paar dingen op. Allereerst de vermelding Telephon zonder nummer. Mogelijk is de kaart gedrukt vlak nadat de studio een telefoonlijn had laten installeren, maar vóórdat het nummer officieel was toegekend of breed gecommuniceerd. Het woord functioneerde dan als aankondiging: “wij zijn telefonisch bereikbaar – meer informatie volgt.” Het kan ook te maken hebben met de filialen: misschien werd er later een nummer met de hand of stempel toegevoegd (wat hier niet is gebeurd). Daarnaast hadden sommige steden lokale netwerken zonder vaste nummers; de bereikbaarheid verliep via telefonistes. Je vroeg dan simpelweg om “Fotograf Pietzner in de Mariahilferstrasse”. Het vermelden van een nummer was dus niet altijd noodzakelijk.

Ten tweede de aanduiding Moderne Photographie. Rond die tijd verwees dat naar:

• het gebruik van droge platen in plaats van nat collodion – sneller, betrouwbaarder, en minder chemisch gedoe in de studio
• elektrisch licht in plaats van daglicht of gaslampen (door Pietzner elders expliciet vermeld)
• kortere sluitertijden, waardoor ook kinderen en onrustige modellen beter konden worden vastgelegd
• retoucheertechnieken, zoals airbrush of potloodbewerking, waarmee portretten werden verfraaid

Moderne fotografie was natuurlijk ook een statement. Het positioneerde Pietzner als vooruitstrevend en technologisch geavanceerd, wat vertrouwen wekte bij een elitair publiek. Het onderscheidde hem van kleinere studio’s die nog met verouderde methodes werkten, en sloot naadloos aan bij de mentaliteit van de Belle Époque: vooruitgang, elegantie en verfijning.

Volgens de Duitse Wikipedia kwam Carl Pietzner in 1927 door zelfdoding om het leven; dit wordt bevestigd door een bron in de Österreichische Nationalbibliothek.

Stilo, pagina 27, foto 2

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een onbekende man met fraai naar achteren gekamd donker haar en een bescheiden snor. Hij is gekleed in een niet al te donker krijtstreeppak met bijpassend vest, een wit overhemd met stijve boorden en een stropdas met dasspeld. Met zijn ernstige blik kijkt hij ons recht in de ogen.

Onder de foto staat centraal de naam Emil Preim, geflankeerd door twee adressen: Wien, XX. Wallensteinstr. 29 en Wien, XXI. Stryekgasse 3, Eingang Pragerstrasse. Het adres Wien, XX. Wallensteinstr. 29 lijkt een filiaal te zijn geweest (ingeschreven op 31 januari 1908, beëindigd rond januari/april 1910, volgens Sparismus).

Op de achterkant zien we een fraai vormgegeven afbeelding van een zittende vrouw in klassieke gewaden, omringd door florale motieven. De tekst luidt:

Fotografische Kunstanstalt
Emil Preim
Wien, XXI. Stryekgasse 3.
Eingang Pragerstrasse.

Specialist in Kinderaufnahmen, Vergrösserungen nach jedem vorhandenen Bilde in Schwarz, Platin, Aquarell u. Öl. Aufnahmen bei elektr. Licht.
(Lithograaf: P & B)

Na alle CdV’s en kabinetfoto’s van Emil Preim in dit album komen we toch nog een nieuw ontwerp tegen – en het is een juweeltje. Het is bovendien het tweede ontwerp waarin expliciet het gebruik van elektrisch licht wordt aangeprezen. Lithograaf P & B blijkt vooralsnog onvindbaar; dat vraagt waarschijnlijk om een toevalstreffer of een aha‑moment.