Crayon, pagina 6, foto 2 en 3

Zoek de verschillen

In het fotoalbum vinden we twee opeenvolgende cartes de visite die opvallende gelijkenissen vertonen. Op beide foto’s zien we een jongedame ten voeten uit. Beide dragen donkere, formele japonnen met hoge kraag en lichte decoratie aan de borst, typisch voor de periode 1895‑1905. De opstelling, belichting en signatuur van de fotograaf (Atelier P. Weise, Enschede) zijn identiek qua stijl, formaat en lettertype, wat aannemelijk maakt dat de foto’s rond dezelfde tijd en in dezelfde studio zijn genomen. De achterkant van beide foto’s is blanco.

Wat opvalt, is dat beide geportretteerden twee ringen aan de linkerhand dragen. Bij nadere beschouwing lijken de portretten zó veel op elkaar dat het misschien wel om dezelfde vrouw gaat. Beide vrouwen hebben een vergelijkbare gezichtsvorm (ovaal, met vrij brede jukbeenderen en een smalle kaaklijn). De ogen zijn amandelvormig en staan relatief ver uit elkaar. In beide foto’s is de blik direct en serieus.

De ene vrouw heeft een iets zachtere blik, de andere een meer gespannen uitdrukking. Dit kan natuurlijk te maken hebben met de pose-instructies van de fotograaf of andere omstandigheden. Op de ene foto lijkt de neus iets breder en de wenkbrauwen iets dichter bij elkaar, maar dat kan ook komen door belichting, hoek of lensvertekening. 

Het is dus goed mogelijk dat het om dezelfde vrouw gaat, zeker gezien de gedeelde kenmerken en het feit dat beide foto’s uit hetzelfde atelier afkomstig zijn. Maar zonder harde aanwijzingen (zoals een naam op de achterkant of een identiek kledingdetail) blijft het gissen. Mochten het toch twee verschillende vrouwen zijn, dan sturen we via onze mentale tijdmachine alsnog twee setjes excuses naar het verleden dat we ze niet als twee individuele personen hebben behandeld.

Fotograaf P. Weise uit Enschede kwamen we al tegen op pagina 5, foto 4, al was het adresblokje onder de foto daar iets anders. Zie die pagina voor meer informatie.

Crayon, pagina 6, foto 1

Portret van twee onbekende vrouwen

We zien twee vrouwen in sobere, functionele en volledig bedekkende kleding, typerend voor de Nederlandse burgerlijke mode uit de late 19e eeuw, vermoedelijk tussen 1880 en 1900. Beide vrouwen hebben het haar strak naar achteren gekamd. De kleding van de vrouw rechts oogt iets decoratiever. Zij houdt haar linkerhand tegen de buik en legt haar rechterhand op de schouder van de andere vrouw.

De achtergrond bestaat uit verticale houten planken, mogelijk de buitenzijde van een huis, schuur of bijgebouw. De planken zijn ruw en ongelijk van kleur, wat wijst op verwering en ouderdom. Rond de vrouwen is dichte begroeiing te zien, waaronder struiken met brede bladeren. De grond lijkt onverhard, vermoedelijk aarde of gras.

Boven de vrouw links is op het karton, boven de eigenlijke foto, een kruisje geplaatst. Op de achterkant staan handgeschreven notities:

M. Slotboom

Gortsteeg = [onleesbaar]

Veenendaal

Vrouw gemerkt x

Model 3092 [of 30/22] Half = Vel

[verticaal] of 1.75 papierkoste [sic]

[rechtsboven in kleur] 23

Deze notities doen sterk denken aan de tekst op de achterkant van foto 1 op pagina 1 van fotoalbum Crayon. Ook die opname werd vermoedelijk gebruikt als bron voor een crayontekening, en gezien de context zou dat hier eveneens goed kunnen gelden. Op foto 1 kwam bovendien dezelfde naam voor: M. Slotboom. Het handschrift lijkt sterk overeen te komen, al valt dat niet met zekerheid vast te stellen.

Deze foto lijkt dus direct gelinkt aan de eerste foto uit het album, waarmee de locaties Enschede en Veenendaal met elkaar worden verbonden: plaatsen die in dit album vaker opduiken. Dat wijst erop dat het album als geheel is samengesteld uit verwante foto’s, en niet uit willekeurige vondsten.

M. Slotboom

Bij foto 1 op pagina 1 kon geen relevante persoon met de naam Slotboom worden geïdentificeerd in Enschede. Ook in Veenendaal is het lastig om de juiste persoon te traceren, maar wellicht ligt hier voor iemand anders nog een schone taak weggelegd.

Ter oriëntatie: volgens gegevens van Geneanet was de spreiding van de naam Slotboom rond 1900 als volgt:

Gortsteeg

In de nieuwsbrief (pdf) Oud Veenendaal, maart 2013, 28e jaargang, nummer 1, lezen we op pagina 77:

“Op een kaart van de Gelderse Vallei, gepubliceerd door Nicolaas van Geelkerken in 1651, komt de naam Gortsteeg in Veenendaal al voor. De naam werd officieel vastgesteld bij raadsbesluit van 28 juni 1920. [...] Zeven jaar later, bij raadsbesluit van 4 oktober 1927, werd de naam gewijzigd in Gortstraat.”

De straatnaam blijkt lokaal goed bekend en allesbehalve obscuur. Tijdens het zoeken dook zelfs het volgende aardige tekstje op:

De Gortsteeg in Veenendaal is een rijke straat.
Wonen daar mensen met veel geld?
Nee, dat niet.
Toch is het een rijke straat.
In elk huis woont een kind van de Heere.
In sommige huizen wonen er nog wel meer dan één.
Op zondagavond hoor je de mensen in de Gortsteeg zingen.

(Bron: website Boekhandel Den Hertog)

Misschien levert de rest van het album nog nieuw inzicht op, maar voor nu is al opvallend veel achtergrondinformatie achterhaald.

Crayon, pagina 5, foto 4

Portret van twee onbekende mannen

We hebben een CdV met een fraai duoportret: twee donker geklede jonge mannen. Beide mannen dragen typische stadskleding: donkere wollen pakken, bestaande uit een colbert, een bijpassend vest en een pantalon. De vesten sluiten hoog onder de hals, met een zichtbare ketting van een zakhorloge die van een knoop naar een vestzak loopt. Witte overhemden met een stijve opstaande kraag: typerend voor formele herenkleding rond 1900. Donkere stropdas, broek met rechte pijpen en donkere veterschoenen.

De studioachtergrond moet een interieur voorstellen. Het is een vrij aanwezige achtergrond, zullen we maar zeggen. Juist rond deze periode zouden veel fotografen overschakelen van gedetailleerde decors naar meer neutrale, effen achtergronden. De mannen staan op een rijk gedecoreerd tapijt, en we zien nog wat typisch studiomeubilair.

Onder de foto staat links P. Weise, Enschede en rechts Zuiderhagen 39. Op de achterzijde van de CdV zien we twee datumstempels met de datum 8 augustus 1909. Mogelijk was de stempel al wat ouder: op de bovenste stempel is de linkerkant van de datum niet goed leesbaar, op de onderste juist de rechterkant. Vandaar wellicht ook twee stempels. Als er niemand aan het mystificeren is geweest, is deze foto dus vrij eenvoudig te dateren.

Fotograaf P. Weise blijkt een man in bonis te zijn geweest. Op de site van Erfgoed Enschede lezen we bijvoorbeeld: “Drie dubbele woonhuizen, rond 1905 gebouwd in opdracht van de fotograaf P. Weise. Het complex bestaat uit drie identieke dubbele arbeiderswoningen, gelegen aan de Hengelosestraat.” Op de site van Tubantia zien we een foto van een gerestaureerd fotografisch atelier. De tekst op de gevel is “aangebracht in opdracht van de eerste eigenaar Paul Arthur Weise”. Op online marktplaatsen duiken regelmatig foto’s van zijn hand op. Uit die foto’s blijkt ook dat Weise op verschillende adressen in Enschede actief is geweest.

Zoals wel vaker het geval is, is informatie over de fotograaf veel gemakkelijker te achterhalen dan over de geportretteerden. Bij dit soort foto’s kun je hooguit hopen dat ooit iemand een digitale versie ziet en denkt: dat hoofd ken ik toch? Maar die kans wordt met de jaren natuurlijk steeds kleiner.

Crayon, pagina 5, foto 3

Portret van een onbekend kind

We zien een zittende baby of peuter in een wit gewaadje, geplaatst op een bontvelletje op een stoel. Het kind lijkt bezig met de deconstructie van een speelgoeddier. Onder de foto staat in het midden een logo met de initialen van de fotograaf; rechts daarvan de volledige naam en plaats: H.A. Smit, Almelo.

Op de achterzijde van de carte-de-visite zien we fraai vormgegeven adresgegevens:

H.A. Smit
Fotograaf
Bornebroekschestraat
Almelo
De plaat blijft voor nabestellingen bewaard.

Daaronder bevindt zich een aantrekkelijk landelijk winterlandschap, gedrukt in één kleur (groen) in lithografisch raster, en daar weer onder onder een aanduiding van de lithograaf. Bij ontcijfering komen we op ‘REG C.E.&C.’

De combinatie van florale ornamentiek, licht asymmetrische krullen en een decoratief kader is typerend voor de vroege jugendstil of art nouveau, die rond 1890 in Europa in opkomst was. De kaart combineert informatie met esthetiek en straalt daarmee professionaliteit en verfijning uit: deze portretfotograaf wilde zich duidelijk onderscheiden in een groeimarkt.

Hoe zit het met de fotograaf?

Een online zoektocht levert al snel leuke informatie op. De achterkleinzoon van deze fotograaf is namelijk ook werkzaam in dezelfde branche. Op de site van De Ondernemer staat een leerzaam artikel, mét foto. 

En hoe zit het met ‘REG C.E.&C.’?

‘REG.’ staat vrijwel zeker voor registered (geregistreerd ontwerp of registered design). Dat gebruik zien we vaak op carte-de-visite-achterkanten en andere commerciële drukwerken uit die periode. ‘C.E.&C.’ is vrijwel zeker de afkorting of handelsvorm van de drukker/lithograaf, bijvoorbeeld een variant op C.E. & Co. of C.E. & Cie. (Cie = compagnie). Er bestaan meerdere voorbeelden in archieven waarin precies díe letters worden afgedrukt als printercode of merkteken (zie bijvoorbeeld hier en hier).

Crayon, pagina 5, foto 2

Portret van een onbekende vrouw

Deze carte de visite toont een zittende dame in een donkere, hooggesloten blouse met een bijpassende lange rok. Aan de hals draagt ze een ronde, zilverkleurige broche, en om de hals een lange, zilverkleurige ketting die met een soort speld lijkt te zijn vastgezet. Haar haar is naar achteren geborsteld en ze draagt korte oorbellen. Ze zit naast een tafel, op een bewerkte houten hoekstoel, en houdt met haar linkerhand een vrij groot boek geopend dat op de tafel leunt. Haar blik is net iets naast de lens gericht.

Onder de foto staat links H. Smits en rechts Veenendaal, b/h station HSM. De achterkant van de foto is blanco.

Behalve de constatering dat de dame behoorlijk fotogeniek is, kunnen we niet veel over haar vertellen. Over de fotograaf is vooralsnog ook niets te vinden (geraadpleegde bronnen: diverse zoekmachines, Delpher en de sites van het Gemeentearchief Veenendaal en HV Oud Veenendaal).

Het HSM-station in Veenendaal bevond zich rond 1900 op de plek van het huidige station Veenendaal‑Centrum. Het werd aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) en speelde een belangrijke rol in de groei van het dorp (zie ook Veenendaal op de Kaart). 

Op de site van de ERMS (Eem- en Rijnlandsche Museum Spoorlijn) staan aardige historische foto's van het in 1975 gesloopte gebouw.

Crayon, pagina 5, foto 1

Portret van een onbekende man

We zien een portret van een jonge man, ten voeten uit. Hij draagt een degelijk donker stadskostuum met daaronder een vest, een wit overhemd met stijve boorden en een das. Zijn rechterarm rust op een hoog tafeltje; in zijn linkerhand houdt hij een hoed. Aan de ringvinger van die hand draagt hij een ring. De foto is genomen tegen een studioachtergrond. Op de vloer ligt een kleed met daarover een licht bontvel. De opname is opvallend scherp, maar heeft in de loop der tijd helaas wel wat schade opgelopen.

Onder de foto staat links een Nederlands wapenschild, geflankeerd door twee gekroonde leeuwen en daaronder een banier met de tekst Je maintiendrai. In het midden lezen we de naam Joh. Plettenburg, en rechts het adres Enschede, Pijpenstraat. De achterkant van de CdV is blanco.

Op online marktplaatsen zijn geen foto’s van de hand van Plettenburg te vinden, maar in oude kranten duiken wel advertenties van deze fotograaf op, met het adres Pijpenstraat 1 – onder meer in 1906 en 1912. Iets eerder zat er op dat adres een bedrijf met een andere naam, en in de periode daarna zien we dat Plettenburg zelf naar een ander adres is verhuisd. Dat betekent dat we dit portret waarschijnlijk in die jaren kunnen dateren.

Een aardig detail is dat de Pijpenstraat de Beltstraat kruist, de straat die we bij de vorige foto in dit album tegenkwamen. De omgeving is sindsdien sterk veranderd: op Google Street View is tegenwoordig alleen nieuwbouw te zien.

Nog een toevalligheid: in de advertentie uit 1906, waarin de opening van zijn atelier aan de Pijpenstraat wordt aangekondigd, biedt Plettenburg ook crayon-teekeningen aan – hetzelfde type tekening dat we in de vorige post tegenkwamen.

Crayon, pagina 1, foto 1

Portret van een onbekend gezin

We zien een kabinetfoto van een onbekend gezin: een staande man en een zittende vrouw, een staand kind tussen de ouders in, en een zittend kind op schoot bij de moeder. Het staande kind leunt met de rechterarm op het linkerbeen van de moeder en houdt met de linkerhand de hand van de vader vast. De kleding is sober, donker en functioneel, typerend voor de Nederlandse arbeidersklasse rond 1900. Er zijn geen zichtbare sieraden, borduursels of luxe stoffen, wat wijst op bescheiden middelen. De stijl is consistent met de mode van die tijd: hoge kragen, lange mouwen en een voorkeur voor donkere tinten.

Over het bovenlijf van de man is een streep getrokken. Op de voorkant staat geen naam van een fotograaf.

Ook op de achterkant ontbreken naam- en adresgegevens van een fotograaf. Op de bovenste helft van de foto zien we de handgeschreven tekst:

M. Slotboom  

Beltstraat 49  

man buste  

laatst Febr

Daaronder is een etiket geplakt met de tekst: Crayonteeken-inrichting Van Leeuwen & Koen, Boschlaan 24 – Rotterdam. Links van de naam zien we ook een rond bedrijfslogo in zwart met witte krulletters Van Leeuwen & Koen. Onder de gedrukte tekst staat een combinatie van voorbedrukte en handgeschreven regels die inhoudelijk grotendeels overeenkomt met de handgeschreven tekst daarboven:

Leveringstijd laatst Februari  

No. 3244  

Stad Enschede  

Lijst  ---  

Aanmerking man buste

Daaroverheen, ondersteboven, staat een stempel met vermoedelijk de tekst L.W. HEST, al is vooral de laatste letter lastig te ontcijferen.

Als we de achterkant proberen te interpreteren, lijkt het te gaan om een kabinetfoto die is gebruikt als voorbeeld voor een crayontekening (busteportret) van de man op de voorkant. Dat verklaart ook de streep over zijn bovenlijf.

Over een M. Slotboom in combinatie met het adres Beltstraat 49, Enschede is vooralsnog niets te vinden. Rond 1900 lag de Beltstraat aan de rand van de bebouwde kom van het toenmalige Enschede (zie de stip op de twee kaartjes hieronder). Tien jaar eerder was het nog grotendeels onbebouwd gebied, bekend als De Belt, een hoger gelegen terrein aan de westzijde van de stad, op een stuwwal. De naam verwijst naar een natuurlijke verheffing in het landschap: een ‘belt’ of ‘bult’. Inmiddels is Enschede zo sterk gegroeid dat de Beltstraat nu midden in het centrum ligt.

De bronnen voor de twee kaarten vind je hier en hier.

Wat is een crayontekening? Dit soort krijttekeningen waren in die tijd bijzonder populair. Online zijn veel landschappen te vinden, maar met wat zoeken kom je ook portretten tegen, zoals dit vrouwenportret van G.D. Gratema (bron: Haags Gemeentearchief).

Over de Crayonteeken-inrichting zelf is niet veel bekend. Zoeken op basis van de namen levert weinig op; via het adres komen we evenwel terecht bij Boekhandel J.M. van Leeuwen (1889) en Boek- en Plaathandel J.M. van Leeuwen (1894). Rond of kort na de eeuwwisseling verdwijnt Van Leeuwen uit de adresregistraties en nemen andere bedrijven het pand over. De rest van dit spoor lijkt dus in de mist van de tijd verdwenen.

Crayon, inleiding

Er is een nieuw antiek fotoalbum in mijn handen beland, met op de voorkant vier driehoekige metalen hoekversieringen en één min of meer langwerpig, verticaal georiënteerd, symmetrisch ornament van hetzelfde metaal. Ik geef albums graag een naam, zodat de herkomst van de verschillende foto’s makkelijk terug te vinden is. Voor dit album heb ik voorlopig gekozen voor Crayon, losjes naar het etiket op de achterkant van de eerste kabinetfoto in het album (zie hieronder).

Het album meet ongeveer 20 × 28 centimeter en bevat ruim twintig foto’s: vooral CdV’s, maar ook enkele in andere formaten. De komende dagen (of weken) pak ik telkens een of meer foto’s eruit om nader te bekijken. De blogartikelen verschijnen ook in het Engels, op The Unknown Photo (Album) Project.

Aanwijsplaten (626)

Meer aanwijsplaten

Deventer puzzel

Gelukkig is er een ‘inventarisatie van gevelstenen’. Het is Die Eenhoorn, Assenstraat 146‑174, Deventer. De foto is van oktober 2025.

Aanwijsplaten (625)

Meer aanwijsplaten

Hipstamatic: Frida + Cheshire

Aanwijsplaten (624)

Meer aanwijsplaten

BoekAmbachtBeurs in de Lebuïnuskerk, Deventer, 11 oktober 2025

Ook interessant voor mensen die geen aspirant-boekbinder zijn: 

BoekAmbachtBeurs 2025 in de Lebuïnuskerk, 

Deventer, 11 oktober 2025.